Алматы агломерациясының дамуы

Алматы агломерациясында қазірдің өзінде 3,5 млн-нан астам адам тұрады, ал 2030 жылға қарай бұл көрсеткіш 4 млн-ға жетуі әбден мүмкін. Халқының саны 3 млн-нан асатын қалалар мен олардың агломерациялары енді өздігінен жететін болып, ешқандай қолдаусыз толыққанды дами және өмір сүре алады. Алматы дәл осындай қалаларға жатады: ЖІӨ-ге қосатын үлесі, жан басына шаққандағы табысы және өңірлік бюджетінің кірісі бойынша ол өзін-өзі толық қамтамасыз ететінін дәлелдеп отыр. Белгілі болғандай, мегаполистерді дамыту ел үшін өте маңызды, өйткені еңбек өнімділігінің өсуі есебінен олардың ел экономикасына қосатын үлесі басқа өңірлерге қарағанда әлдеқайда жоғары. Қалада трансакциялық шығындар айтарлықтай төмен, жеткізудің логистикалық құны да арзан, еңбек нарығы да дамығанын бұрын жазғанмын. Адамдар қалалық ортаға түскенде бәсекелестіктің арқасында өнімдірек бола түседі.

Сондықтан мемлекет үшін ірі қалалардың дамуына көңіл бөлу аса маңызды, ал инвестицияның нәтижесі салықтық төлемдердің өсуі арқылы анық көрінетін болады. Қазір Қазақстанда үш мегаполис бар, олардың ішінде әзірге ең дамығаны – Алматы. Алайда қалада инфрақұрылымдық және экологиялық мәселелер көп, олар кідіріссіз шешуді қажет етеді. Оларды бәрі біледі, сондықтан тізбелеп жатпаймын. Менің ойымша, бүгінгі күні одан да маңыздысы – тұрғын үй құрылысы. Алматыдағы тұрғын үй бағасы Қазақстанда ғана емес, бүкіл Орталық Азияда да ең жоғарылардың қатарында, ал қаланың жоғарғы бөлігінде әлемдік мегаполистермен бәсекелесе алады, бұл қаланың одан әрі өсуіне үлкен кедергі болып отыр. Қаладағы әрбір бос телімді салып тастауға тырысып жатқанын көріп жүрмін, әрі биік болған сайын қымбат болады. Қалаға өсуге жер жоқ екені, оның өз ресурсы шектеулі екені анық. Дегенмен құрылыссыз қала дамуы тоқтайды, ал бұл міндетті шешу үшін он жыл бұрын Алматы облысының бір бөлігін қосқан кездегідей инфрақұрылым салып, қаланы кеңейту керек. Менің ойымша, қала шекарасын кеңейтпей, оның өсуін қамтамасыз ету өте қиын болады, сондықтан қазірдің өзінде қалаға қандай да бір жолмен қосылып кеткен елді мекендерге назар аудару керек, мұндай жерлер қажетті жер қорын қалыптастыруға жеткілікті. Алматыға мұндай өңірлерді дамытуға ақша табу және қажетті инфрақұрылым салу әлдеқайда оңай, өйткені қаланың өзі бюджет бойынша өте профицитті. Біз қала полицентрлік болатын сәтке жақындап қалдық, бұл оны бұрынғыдан гөрі біркелкі дамытуға мүмкіндік береді. Дегенмен Алматы үшін ең өткір мәселелер мыналар болып қала береді:

көлік инфрақұрылымы. Менің ойымша, метроға және рельсті көлікке салынатын инвестицияны есе-есе арттыру керек, қала маңын метромен байланыстыру міндеті тұруы тиіс;

желілердің дамуы. Оның ішінде электр, газ және сумен жабдықтау, бұл – жаңа тұрғын үй салудың басты шарты. Осы инфрақұрылымға салынған инвестиция құрылыс компанияларын көбірек тартуға және бәсекелестікті арттыруға мүмкіндік береді, соның есебінен сату бағасы төмендейді;

әлеуметтік инфрақұрылым құрылысы. Мектептер, ауруханалар, мәдениет нысандары, саябақтар және т.б., бұл да мемлекеттің мандатына жатады, онсыз жекелеген аудандарды қалыптастыру да қиын;

тозығы жеткен тұрғын үйді жаңғырту жеке мемлекеттік бағдарламаны қажет етеді, соның нәтижесінде тек тұрғын үй қоры ғана жақсарып қоймай, көлік тұрағы, саябақтары және қоғамдық кеңістіктері бар жаңа өмір деңгейі де қалыптасуы тиіс. Өкінішке қарай, кеңестік құрылыстардың бәрін сәулет өнерінің шедеврі деп айту қиын;

аудандарды кешенді салу. Үйлер емес, өзіндік ерекшеліктері бар жеке экожүйе құрайтын лайфстайл аудандар салынғанда, көптеген мәселелерді, соның ішінде мемлекеттік мәселелерді де шешуге болады. Мысалы, мемлекет әлеуметтік тұрғын үйді арзан, сапасыз, қоғамдық кеңістіксіз салып, инфрақұрылымсыз аудандар түзеді. Ал дұрысы – ірі құрылыс компанияларымен ынтымақтасып, сол ақшаға дамыған ауданнан кезектегілерге арналған тұрғын үйдің бір бөлігін сатып алған жөн. Мұнда мемлекет инфрақұрылымға, саябақтарға, мектептер мен ауруханаларға көмектеседі (әлеуметтік тұрғын үй аудандарында да оларды бәрібір салар еді), ал адамдар жақсы ауданға, ең бастысы – дұрыс ортаға тап болады.

Жалпы, мегаполистерді қалай дұрыс дамыту керектігі туралы бүкіл әлемде орасан зор тәжірибе жинақталған деп ойлаймын, ал жасанды интеллекттің болуы солардың ішіндегі ең жақсысын жеткілікті жылдам әрі сапалы талдап, барлық үздік тәжірибені қолдануға мүмкіндік береді.