ЖІӨ 6,5%-ға өседі, ал нақты табыс неге төмендеп барады

Бүгін ЖІӨ туралы сөйлесейік. Қазақстан өткен жылы біршама жақсы нәтижеге қол жеткізді, 6,5% өсім — өте жақсы көрсеткіш. Бірақ әрқашан сияқты, мәселе тұрмыста жатыр. Кез келген мемлекеттің мақсаты — тек ЖІӨ-нің өсуі емес, ең алдымен халықтың әл-ауқатының артуы, ал бізде бұған байланысты белгілі бір қиындықтар бар: Дүниежүзілік банктің деректері бойынша, өткен жылы халықтың нақты табысы шамамен 2,7%-ға төмендеді, ал желтоқсанда төмендеу 6% болды.

ЖІӨ-нің өсуі ел жыл ішінде қанша қосылған құн жасағанын көрсетеді, бірақ одан маңыздырақ мәселе — бұл қосылған құнның пайда мен еңбекақы қоры (халықтың табысы) арасында қалай бөлінетіні.

ЖІӨ өсіп жатқанда табыстың неге азайып отырғанын түсіну үшін ЖІӨ-нің қалай есептелетінін, қалай қалыптасатынын және ЖІӨ-мен бірге халықтың табысы да өсуі үшін не істеу керек екенін білу қажет.

ЖІӨ-ні үш тәсілмен есептеуге болады. Ең қарапайымы — өндірістік әдіс. Ол шамамен ҚҚС сияқты есептеледі: елдегі өндірістің жалпы көлемін алып, одан аралық тұтынуды, басқаша айтқанда, өндіріске жұмсалған барлық материалдар мен қызметтерді шегереді. Нәтижесінде тек қосылған құн қалады. Бұл әдіс экономиканың салалық құрылымын түсіну үшін ыңғайлы.

ЖІӨ-нің мәнін неғұрлым дәл көрсететін — кіріс әдісі. Ол компаниялардың барлық пайдасы мен еңбекақының және тұтынуға салынатын салықтардың қосындысын білдіреді. Кез келген ЖІӨ-нің негізі — дәл пайданың және еңбекақы қорының өсуі. Бұл әдіс жасалған қосылған құнның кәсіпорындар, халық және мемлекет арасында қалай бөлінетінін көрсетеді.

Сондай-ақ шығыс әдісі бар. Ол үй шаруашылықтарының шығындарының, мемлекеттік шығыстардың, инвестициялардың және таза экспорттың (экспорт минус импорт) қосындысы ретінде есептеледі.

Шығыс әдісі ЖІӨ-нің өсуін қамтамасыз ету үшін экономикалық жағдайға жедел ден қоюға мүмкіндік береді. Мысалы, үй шаруашылықтарының шығыстары азайса, мемлекет өз шығыстарын арттырып, өсімді тегістей алады, не ақша-кредит немесе фискалдық саясат арқылы экспортты күшейтіп және/немесе импортты қысқарта алады, не тұтынуды ынталандыру үшін кредит беруді арттыра алады.

Халықтың нақты табысының төмендеуі 2,7% болса, бұл номиналды өсім шамамен 9,6% болғанын білдіреді (инфляция 12–13% шамасында болғанда).

Ел неғұрлым дамыған болса, ЖІӨ құрылымында еңбекақы үлесі соғұрлым жоғары. Әдетте дамыған елдерде еңбекақы қорының үлесі шамамен 60% болады, ал бізде — шамамен 30%.

Яғни, айталық, ЖІӨ-нің 30%-ы (ЕАҚ) номиналды түрде 9,6%-ға өсті. Өткен жылғы ЖІӨ дефляторы 9,7% болды, онда ЖІӨ-нің номиналды өсімі 16,8% болды ((1+0,065)*(1+0,097)-1).

Сонда пайда мен салықтар бірге шамамен 19,9% номиналды өсім берді: 16,8% = 9,6% × 30% + Х × 70% Х = (16,8% − 2,88%) / 0,7 ≈ 19,9%

Демек, пайданың нақты мәндегі өсімі шамамен 9,3% болды: (1,199 / 1,097 − 1) ≈ 9,3%

Басқаша айтқанда, компаниялардың пайдасы шамамен 9,3%-ға өсті, ал халықтың табысы 2,7%-ға азайды.

Бұл компаниялар пайдасының үлесіне сүйенетін, ал елдегі ішкі сұраныс қысқаратын өте тұрақсыз өсімді тудырады. Тиісінше, биыл экономиканың қажетті өсімін қолдау үшін мемлекеттік ынталандыру (яғни шығыстар) одан да көп қажет болады.

Мысалы, Дүниежүзілік банк банк секторының әлемдік көрсеткіштерден айтарлықтай жоғары шамадан тыс табысын атап көрсетеді. Бұл, ең алдымен, пайыздық маржаның кеңеюінен туындаған. Мен бұл туралы бұрын жазғанмын: ағымдағы шоттарға сыйақы есептеуге тыйым салынғандықтан, банктер өз міндеттемелерінің құнын едәуір арзандатады, өйткені бұл қаражат оларға іс жүзінде тегін келеді. Бұл пайыздық маржаның аномальді өсуіне және, салдарынан, сектордың аса жоғары табыстылығына алып келеді.

Сондай-ақ Дүниежүзілік банктің деректері бойынша шағын және орта бизнестің маржалылығы өсіп отыр. Сонымен қатар тұтыну тұтынушылық кредит беруінің айтарлықтай ұлғаюы аясында өсіп жатыр: бес жылда тұтынушылық кредиттердің өсімі 100% болды, ал халықтың нақты табысы небәрі 15%-ға өсті.

ЖІӨ құрылымындағы еңбекақы қорының үлесін арттыру үшін кәсіпорындардың табысын фискалдық тетіктер арқылы қайта бөлудің емес, еңбек өнімділігін арттырудың маңызы зор, өйткені бұл халықтың нақты табысының артуына емес, тек инфляцияның өсуіне әкелуі мүмкін.

Еңбек өнімділігі саудаға түсетін салаларда тезірек өседі, ал саудаға түспейтін салалар жалпы бағаның өсуі есебінен өседі, бұл табыстың солардың пайдасына қайта бөлінуіне алып келеді.

Енді 2025 жылы экономика қандай салалардың есебінен өскенін қарастырайық.

ЖІӨ-нің орташа өсімінен асып түскен салаларды қарасақ, олар — тау-кен өнеркәсібі, ең алдымен Теңіз кен орнының кеңеюі мен мұнай өндірудің айтарлықтай өсуі есебінен. Құрылыс — оның өсімі негізінен мемлекеттік тапсырыспен қамтамасыз етіледі (жайлы мектептер, әлеуметтік тұрғын үй, инфрақұрылым және т.б.). Логистика және қоймалау — көлік инфрақұрылымының жақсаруының және Қазақстанның транзиттік ел ретінде барған сайын көбірек пайдаланылуының нәтижесі. Көтерме және бөлшек сауда — импорт үлесінің өсуінің, тұтынушылық кредит беруінің артуының және сауда инфрақұрылымының, ең алдымен электрондық сауданың дамуының салдары. Өңдеу өнеркәсібі өткен жылы шамамен 6,4%-ға өсті, бұл ЖІӨ-нің жалпы өсіміне жақын.

ЖІӨ өсімінің мұндай құрылымының кемшіліктері бар: кен-руда саласы ірі кен орындарынсыз әрі қарай өсе алмайды, ал бұл 3–5 жыл бұрын салынуы тиіс орасан зор инвестицияны қажет етеді.

Құрылыс негізінен мемлекеттік тапсырыспен қолдау табады, ал қазір бұл сегменттегі үміт елде басталуы жоспарланған мегажобаларға байланысты: атом электр станцияларын, ірі мұнайхимия кешендерін, жаңа ЖЭО мен газ өңдеу зауыттарын салу, Алатау Сити үлкен жобасы және коммуналдық инфрақұрылымды жаңарту. Бұл жобалар бойынша басты тәуекел — қаржыландыру көзін іздеу, бірақ инфрақұрылымдық қаңқаны құру үшін олардың әрқайсысы елдің болашақ дамуына аса маңызды. Әзірге бұл тұрғыда сыртқы қарыздар есебінен инвестиция тартуда мемлекеттің рөлі зор болып көрінеді, бақытымызға орай, біздің кредиттік рейтингіміз бен беріктік қорымыз жеткілікті жақсы.

Сонымен бірге реттеушілік шектеулерге байланысты банк секторы жеке капиталды тарту үшін өте тиімсіз пайдаланылады. Мысалы, 2007 жылға дейін сыртқы қаржыландыруды тартудың негізгі арнасы банк секторы болды, ал қазір портфельдік инвестициялар арқылы капиталдың кетіп жатқанын көріп отырмыз.

Логистика мен көліктің одан әрі өсуі инфрақұрылымдық жобалар мен логистикалық хабтарды іске қосу қарқынына байланысты болады, бірақ қазіргі қолайлы конъюнктураға қарамастан, жыл сайын мұндай қарқынды ұстап тұру қиындай түседі.

Көтерме және бөлшек сауда, менің ойымша, биыл стагнацияда немесе нөлге жақын өсімде болады, өйткені халықтың нақты табысы қысқарып, тұтынушылық кредит беру талаптары қатаңдап жатқан жағдайда тұтыну азаяды. Бұл инфляцияның төмендеуіне ықпал етуі мүмкін, бірақ теңге бағамының нығаюы мен арзан импорт аясында керісінше әсер етуі де ықтимал. Импорттың өсуі де өңдеу өнеркәсібінің өсуіне кедергі болады.

Сонымен қатар өңдеу өнеркәсібі жоғары базалық мөлшерлеме мен отандық өндірушілердің бәсекеге қабілеттілігіне қысым көрсететін едәуір нығайған теңге аясында кредит алуда қиындыққа тап болады. Бұл тұрғыда қолдау шаралары мен инвестицияны арттыру қажет. Өңдеу саласына инвестиция тартуға назар шоғырландыру басты міндетке айналуы тиіс, ал мұнда тура инвестициялардан бастап банктік қаржыландыруға және қор нарығына дейінгі теңгерімді тәсіл маңызды. Сондай-ақ реттеушілік шектеулердің көптігінен нарықтың тереңдігі болмаған жағдайда теңге бағамының айтарлықтай құбылмалылығы өңдеу өнеркәсібі үшін қосымша қиындық тудырады.

Жинақтап айтқанда, биыл сын-қатерлер жылы болады: халықтың нақты табысын арттыру мен ЖІӨ өсімін қамтамасыз етуді бір мезгілде жүзеге асыру қажет, ал бұл екі фактор да инфляцияның төмендеуіне бөгет болуы мүмкін.

Реттілік мынадай болуы тиіс: алдымен инфляцияның төмендеуі, содан кейін халықтың нақты табысының өсуін қамтамасыз ететін ЖІӨ-нің орнықты өсімі.

Алайда инфляция төрт жылдан бері жоғары күйінде қалып отыр және оны төмендетуде әзірге айтарлықтай жетістікке қол жеткізілген жоқ. Жалғыз базалық мөлшерлеме жеткіліксіз — жүйелік теңгерімсіздіктер болған кезде инфляцияны жеңу өте қиын.