2024 жылғы Жолдау туралы ойлар

2024 жылғы Жолдау туралы ойларым.

Бірінші көзге түсетін нәрсе – Жолдау форматының өзгергені. Бұрын Жолдауда егжей-тегжейі жете көрсетілген нақты тапсырмалар көп болатын, ал жаңа Жолдауда тек бағыттар ғана айтылған, нақты тетіктерді Үкімет өз деңгейінде әзірлейді. Бір жағынан, бұл жақсы, өйткені Үкіметтің іс-қимыл нұсқалары көбейеді және нарықтағы жағдайға қарай тактиканы өзгертуге мүмкіндік туады. Екінші жағынан, бұл Үкіметке белгілі бір тапсырманы формальді түрде орындап, іс жүзінде қажетті нәтижеге қол жеткізбеуге жол ашады.

Екінші мәселе: өзекті болып отырған problemаларды, ең болмағанда экономикалық проблемаларды шешу жөнінде Жолдауда ешқандай ұсыныс көрмедік. ЖІӨ-ні екі есе ұлғайту, бюджет тапшылығы және Ұлттық қорды 100 млрд АҚШ долларына дейін өсіру мәселелері қалай шешілетіні туралы әзірге айту өте қиын. Бір жоспар бар шығар, бірақ әзірге Жолдауда тұтас көрініс бермейтін жекелеген бастамаларды ғана көріп отырмыз. Бүкіл Жолдауды өзек етіп өтетін жайт – қазіргі қабылданған әлеуметтік міндеттемелер өте жоғары, сондықтан әлеуметтік шығыстардың тиімділігін арттыру керек. Осы мақсатта әлеуметтік әмиян, медициналық көмектің базалық пакеті енгізілмек, денсаулық сақтауда бірыңғай жүйе орнатылмақ және т.б. Бұл әлеуметтік шығындарды қысқартуға ниет бар екенін көрсетеді.

Бүкіл Жолдауды сипаттамаймын, тек өз құзыретіме қатысты тұстарын ғана бөліп көрсетуге тырысамын.

Сараланған ЖТС енгізу. Баяғыдан talқыланып жүрген мәселе, мен оны экономист ретінде қолдаймын, өйткені салық салудың прогрессивті жүйесі ең әділ жүйе болып табылады және дамыған елдердің көбінде қолданылады. Бұл туралы көп жаздым, мұнда қайталамаймын. Тек мынаны ескертемін: саралау салықтардың экономикалық функциясы толық жүзеге асуы үшін салықтық шегерімдер тетігін де енгізуді талап етеді.

Салық кодексінің енгізілуін 2026 жылға ауыстыруды да өте орынды шешім деп санаймын, өйткені ұсынылған құжаттың сапасы бюджет тапшылығы мен ел экономикасының өсуі мәселесін мүлде шешпейді. Мұнда кодексті әзірлеуге байыпты және мүлде басқа тәсіл қажет.

ЕДБ дивидендтеріне салық салу пайдасынан зияны көп болуы мүмкін өте даулы шешім. Алдымызда нақты сектор кредиттеуін арттыру міндеті тұр, ол үшін елдегі банктер санын көбейтіп, бәсекелестік қалыптастыру керек. Сектордағы салық салуды қатаңдату жаңа ойыншылардың келуіне кері әсер етеді, ал бәсекелестікті арттыру өте қиын болады. МҚҰ МҚҰ күйінде қалады, ал ЕДБ меншік иелері дивидендтерді қор нарығының құралдары, мердігерлер мен жеткізушілер, агенттік шарттар және т.б. арқылы шығарудың жүз түрлі жолын табады. Бұл жерде мәселе жария банктерге, сондай-ақ мәні жағынан банктік экожүйенің бір бөлігі болып табылатын финтех қондырмаларына қатысты туындайды.

Банктер туралы жаңа заң қабылдау – баяғыдан пісіп-жетілген шешім, себебі қазіргі заң шынымен де ескірген, қазіргі жағдайды көптен бері ескермейді және финтех компаниялары мен экожүйелерді еш реттемейді. Необанктер мен шектеулі лицензиясы бар нишалық банктер бойынша жаңашылдықтар қажет. Бұл сектордағы әртүрлілік пен бәсекелестікті арттыруға мүмкіндік береді.

Нақты сектор кредиттеуі туралы соңғы бес жылдай естіп келемін, ал нәтижесі әсерлі емес, өйткені біз кредиттеудің түпкі проблемаларын шешпей отырмыз, ал бұл мәселені тек қамшымен шешу мүмкін емес. Банктердің пайдасына қалыптасқан теңгерімсіздіктер – тәуекелсіз табыс табу мүмкіндігі және корпоративтік секторда проблемалық берешекті өндіріп алудың қиындығы – қазіргі жағдайға әкелді.

Тағы бір даулы бастама – Ұлттық қор қаражатын шетелдік нарықтар орнына ел ішінде орналастыру. Ұлттық қор, ең алдымен, мұнай кірістерін стерилизациялау үшін, яғни голландиялық ауруға жол бермеу үшін құрылды. Мұндай шешім голландиялық аурудың ушығуына әкеледі, өйткені Ұлттық қор ақшасын ел ішінде орналастыру алдымен теңгенің нығаюына әкеледі, бұл бүкіл өнеркәсіпке өте теріс әсер етеді, содан кейін инфляцияға және басқа да көптеген проблемаларға алып келеді. Бұл тақырып жеке жазбаны талап етеді.

Бөлшек салықты b2c секторларында пайдалану векторы, менің ойымша, дұрыс шешім, өйткені бизнесті жасанды түрде бөлшектеу және салық төлеуден жалтару олқылығы жойылады. Салықтар туралы көп жаздым, негізгі ой – экономикалық субъектілерге тең салық салу болуы керек.

Әрине, талқылауды қажет ететін басқа да қызықты бастамалар көп, бірақ мені өткен Жолдаудағы тапсырмалардың орындалуы көбірек қызықтырады. Өткен Жолдау тапсырмаларының орындалу мәртебесі туралы жалпылама құжатты жария кеңістіктен көрмедім. Мысалы, өткен Жолдауда «Бәйтерек» холдингін қайта ұйымдастыру, биржаларды біріктіру, жаңа банктерді тарту және т.б. туралы айтылды, бірақ өткен тапсырмалардың орындалуы қалай екені туралы сауал ашық күйінде қалып отыр.

Жолдауда Инвестициялық штабтың жұмысы жеке аталды. Алайда Инвест штабтың жұмысы туралы есеп те жария кеңістікте жоқ, сондықтан бұл құралдың қаншалықты тиімді екенін бағалау өте қиын. Менің ойымша, Инвестициялық штабтың міндеті – жекелеген проблемалар арқылы жүйелі мәселелерді шешу. Яғни Инвестициялық штабтың жұмысы тек нақты бір кәсіпорынның ғана емес, жалпы бүкіл саланың міндетін шешуі тиіс, әрбір отырыстан кейін тар жерлер мен проблемалық мәселелерді жоюға бағытталған заңнамалық бастамалар туындауы керек.

Ел ауқымында қолмен басқарудың тиімділігіне көп сенбеймін, бірақ қолмен басқару әдісі барған сайын жиі қолданылып жатқанын көріп отырмын: міне, өңірлік инвестициялық штабтар құрылды, олардың тиімді болуы екіталай.

Өкінішке қарай, қабылданып жатқан көптеген шешімдер экономикалық заңдарды бұзатынын және еліміздің экономикалық блогында макроэкономистер, ең болмағанда пікіріне құлақ асатын макроэкономистер көрінбейтінін айту керек.