Реформалардың кең тізбесі

Менен көпшілік елдегі экономикалық жағдайды жақсарту үшін не істеуге болады деп сұрайды. Мұның ешқандай сиқырлы рецепті жоқ: әлемдік тәжірибені ұстанып, бүкіл әлемде «жұмыс істейтін» тетіктерді енгізу керек. Өкінішке қарай, бізде олай болмай тұр: біз бәрі жұмыс істесін, бірақ сонымен бірге бәрі бақылауда болып, қолмен басқарылсын деп қалаймыз. Бұған қол жеткізген бірде-бір елді әзірге көрмедім.

Реформа жасасақ, оны тез жасау керек, және бұл өте ауыр болады. Көпшілік қуана қоймайды, себебі «ағаштан орманды көру қиын».

Реформаларды көп енгізу қажет, және онымен қазірден бастап, жүйелі түрде айналысу керек. Өкінішке қарай, экономиканы еркін нарыққа жіберуге ерік-жігер әзірге жеткіліксіз.

Жасауға болатын істердің толық емес тізбесін келтіремін:

Теңгенің доллармен салыстырғандағы нақты айырбас бағамын айқындау мақсатында Ұлттық қордан түсетін доллардың валюта нарығына әсерін шектеу. Бұл теңгенің әлсіреуіне әкеледі, бірақ мынаған мүмкіндік береді:

экономиканың шикізаттық емес салаларын ынталандыруға;

ел бюджетінің кірістерін арттыруға;

елдің ағымдағы шот тапшылығын қысқартуға;

Салық кірістерін арттыру және әділ салық салу мақсатында елдің кешенді салық саясатын дайындау, мына параметрлермен (бұл бөлек, толығырақ жазуды қажет етеді, мен тек бір бөлігін ғана жазып отырмын):

жеке тұлғаларға прогрессивті салық салуды енгізу, бұл ретте жылжымайтын мүлік сатып алуға, ипотека бойынша пайыздарға, білім беруге, медициналық қызметтерге және ішкі туризмге салық шегерімдерін пайдалану мүмкіндігін беру;

инвестицияларды ынталандыру мақсатында КТС бойынша жеңілдіктердің басым бөлігін жойып, сонымен бірге негізгі құралдар мен материалдық емес активтерге амортизацияның арттырылған коэффициентін енгізу;

жер қойнауын пайдалануға салық салуда роялтиге көшу және роялти пайызын қайта өңдеу деңгейіне қарай азайту, 4–5-қайта өңдеу деңгейінде роялтиді толық нөлге теңестіру;

мұраға салық енгізу және құны 500 мың АҚШ долларынан асатын мүлік объектілері бойынша жеке тұлғаларға мүлік салығын арттыру;

бюрократия мен кәсіпорындардың жүктемесін азайту мақсатында әлеуметтік салықты, әлеуметтік аударымдарды және МӘМС жарналарын бірыңғай әлеуметтік салыққа біріктіру;

ҚҚС мөлшерлемесін 14–16 %-ға дейін арттыру және оны есептеудің кассалық әдісіне көшу, ал азық-түлік және ауыл шаруашылығы салалары үшін ҚҚС мөлшерлемесін 8–10 %-ға дейін төмендету. ҚҚС бойынша жеңілдіктердің басым бөлігінен бас тарту;

шағын бизнеске салық салуды оңтайландыру, микробизнеске оңайлатылған салық салуға баса назар аудару. Патенттерді тек жекелеген қызмет түрлері үшін қалдыру және шаруа қожалықтары үшін жеке салық салу жүйесін енгізу;

Нарықтық теңгерімсіздікті азайту үшін экономиканы субсидиялауды оңтайландыру қажет:

сауда жасалмайтын барлық салаларды субсидиялаудан бас тарту;

өндірісті локализациялау деңгейі төмен салалар бойынша субсидияларды қысқарту, салаларды локализация деңгейіне қарай субсидиялау қажет;

ауыл шаруашылығы саласынан басқа, 3–5 жыл горизонтында субсидиялардан толық бас тарту жоспарын қабылдау;

Yellow Pages қағидаттарын енгізу және стратегиялық емес барлық объектілерді жекешелендіру:

ТШО, Қашаған, Қарашығанақ және CNPC жобаларындағы үлестерді тікелей «Самұрық-Қазынаға» бөлу және бақылау пакетін нарыққа беру арқылы «ҚазМұнайГазды» жекешелендіру;

«Самұрық-Энергоны» жекешелендіру және электр энергиясының ашық нарығын құру;

«Қазақ Эйрді» жекешелендіру;

«Қазпоштаны» жекешелендіру;

«Тау-Кен Самұрықты» жекешелендіру;

жеке компаниялар жұмыс істей алатын салаларда ҚТЖ-ның бір бөлігін жекешелендіру;

«Самұрық Инвест», «Самұрық-Қазына Өндеу» және «Самұрық Констракшн» активтерін жекешелендіру;

«Қазақтелекомның» еншілес компанияларын («Кселл», Теле2 және «Алтел») жекешелендіру;

«Бәйтерек» холдингін реформалау:

ҚЖК мен «Отбасы банкті» біріктіру, тікелей ипотекалық кредиттеуден бас тарту. Тек нарықты дамыту функциясы және әлеуметтік осал топтармен жұмыс қалады. Жинақтаушы депозиттерге субсидияларды жою;

«Қазагро» мен «Даму» қорын біріктіріп, кепілдіктер мен ауыл шаруашылығын субсидиялауға, сондай-ақ кредиттік емес субсидияларды бөлуге баса назар аударатын кәсіпкерлікті дамыту институтын құру. Қалған барлық субсидияларды «Даму» қоры түріндегі орталықтандырылған органға беру;

шығындарды азайту және мемлекеттік қаражаттың бірыңғай кредиттік операторын құру мақсатында ДБҚ мен ӨДҚ-ны біріктіру және барлық басқа еншілес ұйымдардың барлық кредиттік портфельдерін ДБҚ-ға беру («Қазагро», «Даму» және Экспорттық агенттіктің тікелей кредиттері ДБҚ-ға беріледі);

Equity қорларын біреуге біріктіріп, оны АХҚО-ға шығару және жұмыс қағидаттарын қайта қарау;

Осы саланы инвестиция тарту үшін жер қойнауын пайдалану құқығын беру және әкімшілендіру процесін оңайлату және ашықтығын арттыру мақсатында қайта қарау;

Жер қойнауын пайдалану құқықтарымен сауда жасаудың ырықтандырылған нарығын құру. Тек стратегиялық объектілерді келісу мүмкіндігін қалдыру, барлық басқа құқықтар мен үлестер уәкілетті органның келісуінсіз кепілге қойылып, сатылуы тиіс. Бақылау жұмыс бағдарламасы бойынша жүзеге асырылады;

Жер қойнауына қызығушылықты арттыру және геологиялық барлауға шығындарды көбейту, осылайша тартымды объектілер санын одан әрі арттыру мақсатында барлық геологиялық ақпаратты ашық қолжетімділікке беру;

Саланың тартымдылығын арттыру мақсатында жер қойнауын пайдаланудағы барлық арбитраждық дауларды АХҚО-ға ауыстыру;

Нарықтағы бәсекелестікті арттыру мақсатында елде необанктер мен нишалық банктер құруға қойылатын талаптарды, капиталға қойылатын талаптарды қысқарту. Бұл операциялық шығындары аз нишалық банктер мен необанктер құруға мүмкіндік береді, ал бұл нарықтағы бәсекелестікті арттырады.

Туынды бағалы қағаздарды кепілге беру арқылы қаржыландыру алу мүмкіндігі үшін электрондық астық қолхаттарының және басқа да биржалық тауарлардың нарығын құру;

Банктердің кепіл мүлкін өндіріп алу мерзімін қысқарту және корпоративтік кредиттеудің тартымдылығын арттыру мақсатында кепіл мүлкін сотсыз сату мүмкіндігін енгізу;

Үкіметті реформалау: функцияларды қысқарту, процестерді оңтайландыру, министрліктердің дербестігі мен функционалдығын арттыру мақсатында олардың санын көбейту. Министрліктер айқын фокусы болуы үшін шағын болуы тиіс, бұл тиімділік пен бақылауды арттыруға мүмкіндік береді;

Сыбайлас жемқорлықпен күресу және тиімділікті арттыру мақсатында министрліктер мен әкімдіктердің басшы құрамының жалақысын еселеп көтеру;

Өңірлік хаб құру мақсатында АХҚО мен банктердің бірыңғай комплаенс-бақылау қағидаларын құру. Қазір көптеген банктер қауіпсіздендіруге басымдық беріп отыр, соның салдарынан көрші елдерден келетін инвестициялардың едәуір бөлігін жоғалтып жатырмыз. АХҚО-ның қазір өңірлік хаб болуға бірегей мүмкіндігі бар;

Қалалық және аудандық әкімдерді тікелей сайлауды енгізіп, оларға өз бюджеттерін қалыптастыру және пайдалану мақсатында салықтардың бір бөлігін бөлу;

Көші-қон заңнамасын оңайлату және визасыз режимі бар елдердің санын көбейту;

Инфрақұрылым құрылысына инвестицияларды еселеп арттыру, мысалы, Астана, Алматы және Шымкент арасындағы жоғары жылдамдықты темір жол салу, жол құрылысы, тау-шаңғы инфрақұрылымы және т.б.;

Халықтың қалаға қоныс аударуын ынталандыру мақсатында агломерациялар туралы жеке заң қабылдау және оларды дамытудың жеке бағдарламасын әзірлеу.

Электр энергиясы нарығын ырықтандыру және кез келген тұтынушының нарықтық тетік арқылы электр энергиясын сатып алу тетігін құру;

Шығындарды оңтайландыру мақсатында ҚҚА мен Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметті бір құрылымға біріктіру және олардың жұмыс моделін реактивті әрекеттердің орнына проактивті жұмыс және превентивті жүйелік шараларды қалыптастыру арқылы қылмыстың алдын алуға ауыстыру.

Тағы да басқалар...

Тізбе толық емес, оны толықтырып, кеңейтуге болады. Бұл — сыни тұрғыдан талқылануы және әрқайсысы жеке жазылуы тиіс идеялардың жай ғана нобайы, өйткені шайтан детальдарда жасырынған. Өз идеяларыңызды пікірлерде жазыңыздар.