Халықтың шамадан тыс қарыз жүктемесі туралы

Қазақстанда халықтың шамадан тыс қарыз жүктемесі мәселесі соңғы кезде барлық деңгейде қызу талқыланып жүр. Белгілі мәтелде айтылатындай, "отырған орның көзқарасыңды анықтайды". Банкирлер статистика келтіріп, бәрі жақсы, ешқандай шамадан тыс қарыз жүктемесі жоқ дейді, реттеуші мен мемлекет тәуекелдерді көріп, оларды барынша азайтуға тырысады, т.б. Бірақ әр жағдайда өз қулығы және түсіндірудің өз ерекшелігі бар. Мен олай қарамас едім, өйткені шамадан тыс қарыз жүктемесі мәселесі бар, бірақ белгілі бір сегменттерде, сондықтан мәселелерді нақтырақ бөлу керек. Мен статистиканың өзіне тереңдемеймін, себебі менде толық дерек жоқ, бірақ міндетті түрде назар аударған жөн кейбір жалпылама логикалық байқауларымды айта аламын.

Біріншіден, тұтынушылық несиелерді, жалпы алғанда, халықтың табысы төмендегендіктен алады, ал бұған банктердің тікелей ықпалы жоқ. Мұнда ең алдымен инфляция өз рөлін атқарады, ол халықтың номиналды табысын жеп қояды. Инфляция туралы көптеген мақала мен жарияланым жазылып қойды, бірақ инфляцияны жеңбейінше, халықтың кейбір тобына жалақыны жай ғана көтеру арқылы мәселені шешпейміз, өйткені бұл әрдайым кешеуілдеген шешім болады. Инфляцияның бенефициарлары әрқашан банктер мен ритейлерлер болады, ал кедейлер мен байлар арасындағы алшақтық арта береді. Сондықтан тұтынушылық қарыз мәселесін нарықтық жолмен шешу үшін инфляциямен күресіп, халықтың табыс деңгейін көтеру керек, бірақ тек еңбек өнімділігінің өсуі есебінен.

Екіншіден, тұтынушылық қарыздардың басым бөлігі ішкі өндірісті емес, импортты ынталандырады. Қазақстандағы ең басты мәселе — қазір бөліп төлеуге тіпті дәретхана қағазын да сатып алуға болады, ал тауардың құнына банктің пайыздық маржасы кіріктіріліп қойылады және бізде BNPL-ды реттеу мүлде жоқ. Банктер өздерінің маркетплейстері арқылы сатушылармен келісіп, тауар құнына өте жоғары болуы мүмкін пайыздарды қосып жібереді. Мысалы, бір жылдық бөліп төлеуге тауар құнының 15% мөлшеріндегі кэшбэк банкке 30% және одан жоғары тиімді пайыздық мөлшерлеме әкеледі. Ал егер клиент төлем кестесінен ауытқыса, қосымша стандартты пайыздық мөлшерлеме іске қосылып, бөліп төлеу несиеге ауысады, сөйтіп тиімді мөлшерлеме 50%-дан асып кетеді. Ал клиент бөліп төлеуді мерзімінен бұрын жапса, тиімді мөлшерлеме де айтарлықтай артады. Пайыздар — тұтынушылық шығыс емес, олар болашақта сатып алу қабілетін қатты төмендетеді. Сондықтан макроэкономикалық тұрғыдан бөліп төлеу мен маркетплейстерді реттеумен айналысу керек: тиімді мөлшерлеме туралы толық ақпаратты ашу арқылы адамға тауарды бірден толық төлеп, бірақ жеңілдікпен сатып алуға мүмкіндік беру қажет. Бүгінде несиенің қажеті жоқ адамдардың өзі мұны тиімді шешім санап, бөліп төлеуді алады. Өнім туралы нарықтық ақпарат болмаған жағдайда мұның бір жақ шындығы бар, бірақ шын мәнінде, егер тұтынушыға жеңілдікпен сатып алу немесе пайыз кіріктірілген бөліп төлеу арасында таңдау құқығын берсе, төлем қабілеті бар адамдар жеңілдікті таңдар еді.

Үшіншіден, тұтынушылық клиенттер бойынша тек пайыздық мөлшерлемені шектеу бұл саланың iрi ойыншылардың қолында одан әрі монополиялануына ғана әкеледі, өйткені олар өз табысын пайызға емес, басқа кіріс баптарына кіріктіреді. Сондықтан шекті пайыздық мөлшерлеме түріндегі шектеудің өзі күшті нәтиже бермейді, керісінше, ойыншылар санын көбейту, ЕДБ мен МҚҰ үшін көбірек ақпарат алуға мүмкіндік беру қажет, себебі бәсеке өскен сайын пайыздық мөлшерлеме төмендейді.

Басқаша айтқанда, шамадан тыс қарыз жүктемесін жеңу үшін инфляциямен күресу, еңбек өнімділігінің өсуі есебінен халықтың табысын арттыру, BNPL-ды реттеу, бәсекені күшейту керек. Әзірге бізде инфляцияға ықпал ететін шешімдер, реттеудің болмауы және бәсекенің тарылуы бар. Менің ойымша, осылайша біз шамадан тыс қарыз жүктемесін жеңбейміз, тек арттырамыз, ал бұл болашақта мүлде басқа салдарға әкелуі мүмкін.