Валюталық кредиттеу туралы

Валюталық кредиттеу туралы баяғыда жазғым келіп жүрген еді. 2009 жылғы дағдарыстан кейін, одан әрі 2014–2015 жылдардан соң валюталық қарыз алушылардың көбі қиын жағдайға тап болды, содан кейін реттеуші валютамен кредит беруді іс жүзінде шектеп тастады. Қазақстанда жеке тұлғаларға валютамен кредит алуға тұтастай тыйым салынған, ал заңды тұлғаларды кредиттеу капиталмен өлшеу арқылы шектеледі. Басқаша айтқанда, кредит бір жылдан астам мерзімге берілсе және компанияның экспорттық түсімі болмаса, мұндай кредит 200 % таразыланады. Бұл дегеніміз, осындай кредиттер бойынша капиталдың жеткіліктілігін есептегенде капитал екі есе көп керек. Әрине, мұндай кредиттер банктерге тиімсіз, сондықтан олар оларды онша құлықсыз береді. Рас, қазір ірі банктердің капиталдануы тыйымдар мен шектеулердің және осындай банктердің аса көп пайда табуына мүмкіндіктерінің арқасында орасан зор болып кетті, бірақ сонымен бірге басқа мәселе бар — ол қорландырудың тұрақтылығы. Депозиттер бойынша мөлшерлемелерді шектеудің салдарынан валюталық депозиттер өте тұрақсыз болып кетті, сыртқы баланс статистикасынан валюталық депозиттердің түрлі арналар арқылы шетелге барған сайын көбірек кетіп жатқанын көреміз. Бұл ел үшін өте жаман, бұл туралы мен бұрын жазғанмын. Сондықтан қазір валюталық кредиттеуді дамыту үшін екі түбегейлі мәселе бар — кредиттеудегі тосқауыл кедергілер және депозиттер бойынша мөлшерлемелердің шектелуі.

Енді әр қорқынышты жеке-жеке талдап көрейік.

Валюталық кредиттеудің шектелуі девальвация тәуекеліне байланысты болды: валюта күрт құнсызданғанда қарыз алушылардың міндеттемелері күрт өсіп, олар оларға кейін қызмет көрсете алмайтын еді. Шын мәнінде мұндай тәуекел тек тіркелген бағам жүйесінде ғана болады, ал жүзмелі бағамға көшкенде құнсыздану пайыздық мөлшерлемелердегі айырмашылықпен өтеледі. Мысалы, теңгемен біз қазір тек 20 %-бен қарыз ала аламыз, ал долларменқұн 9 %-бен. Демек, 11 % — валютаның құнсыздануына арналған сыйақы. Егер теңге бір жылда 540-тан 600-ге дейін құлдыраса, онда теңгеге шаққандағы валюталық тиімді мөлшерлеме де 20 % болады. Мерзім қысқа болған сайын құбылмалылық жоғары болатыны түсінікті, бірақ ұзақ мерзімде нарықтық ортада мөлшерлемелердегі арбитраж әрдайым валютаның құнсыздану пайызын жауып отырады. Сондықтан Ұлттық Банк 2015 жылдан кейін толық еркін жүзмелі бағамға көшкен соң, бұл тәуекел іс жүзінде жойылды.

Қорландыру тұрақтылығы мәселесі валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемелердегі шектеулерді алып тастау арқылы шешілуі тиіс, бұл құрал нарықтық болуы және басқа валюталық қаржы құралдарымен бәсекелесуі керек. Мөлшерлемені көтеру доллар активтерін банк ортасына қайтарады, ал бұл банктерге валюталық өтімділік тәуекелін бейтараптандыруға мүмкіндік береді. Іс жүзінде банктер қазір шектеулердің арқасында тұрақсыз базада жай ғана пайда тауып отыр: оларды нарықтық мөлшерлемемен қайта орналастырады, бұл туралы мен талай рет жазғанмын.

Ұлттық Банктің логикасы мынада: валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемені көтерсе, көптеген клиент депозиттерін теңгеден долларға ауыстыра бастайды, осылайша валютаға сұраныс артып, теңгеге қысым түседі. Бұл дәлел де қазір қатаң сынға төтеп бере алмайды, өйткені, біріншіден, теңгелік депозиттер бойынша мөлшерлемелер қазір соншалықты жоғары, сондықтан олар валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемелердің 4–5 %-ға дейін көтерілуіне де әзірге қатты сезімтал болмайды. Бірақ мәселе тіпті онда емес. Банктерге бір мезгілде валютамен кредит беруге рұқсат етіп, депозиттерді де көтерсе, Қазақстан нарығына түскен валюталық кредиттер тауарлар, жұмыстар мен қызметтерді сатып алу үшін теңгеге айырбасталады және осылайша халықтың валюта сатып алуын бейтараптандырады. Ал бұл да жеткіліксіз болса, депозиттерді айырбастау ЕДБ-нің Ұлттық Банктегі корреспонденттік шоттарындағы валюталық қалдықтардың өсуіне әкеледі, бұл өз кезегінде ЕДБ-нің валюталық қалдықтарын, яғни алтын-валюта резервтерін автоматты түрде ұлғайтады, ал оларды мұндай жағдайда валюта нарығындағы сұраныс пен ұсынысты қолдау үшін қалыпты мөлшерде пайдалануға болады.

Валюталық кредиттеуді дамыту неге қазір маңызды? Экономиканың нақты секторын кредиттемей, елдің дамуы өте қиын болатынын, оның ішінде инфляцияны жеңу де қиын екенін әркім түсінеді. Сұранысты тежеудің өзі инфляция мәселесін ұзақ мерзімді тұрғыда шешпейді, сондықтан тауарлар, жұмыстар мен қызметтердің ұсынысын арттыру өте маңызды, ал ол үшін нақты секторға және саудаға кредиттер қажет. Теңгелік кредиттер бойынша мөлшерлемелер өте жоғары, ал валюталық кредиттерді қазір 8–9 %-бен жайлы бере алады, бұл ретте сектор үшін дәл осы сәттегі жүктеме қолайлы болады. Валюталық кредиттеудің ұлғаюы нарықта валюта ұсынысының артуына әкеледі, сәйкесінше теңге нығаяды, бұл инфляциямен күреске оң әсер етеді. Оның үстіне, бүгінде ЕДБ шетелден үлкен көлемде инвестиция тарта алатын жалғыз жеке сектор болып табылады, өйткені барлық ірі банктің рейтингі жақсы, банк секторы өте ашық және жеткілікті жақсы реттеледі. Бірақ ЕДБ үшін кейін осы валютаны ел ішінде қайта орналастыру мүмкіндігінің болуы маңызды, ал ол үшін тиісті реттеушілік жеңілдіктер қажет.

Сыртқы инвестицияларсыз нақты секторды кредиттеуде үлкен серпіліс жасау өте қиын екенін мойындау керек. Егер мемлекет нақты секторды кредиттеуді шын мәнінде ұлғайтқысы, инфляцияны жеңгісі және теңгені тұрақтандырғысы келсе, мыналар қажет:

валюталық депозиттер бойынша шектеулерді алып тастау және ағымдағы шоттарға тыйым салуды жою, бұл қорландыру базасын тұрақтандыруға және ұзақ мерзімді кредиттеуге жағдай жасауға мүмкіндік береді;

тәуекел бойынша таразылауды қысқарту, валюталық түсім ретінде тек экспортты ғана емес, ел ішінде валютаға байланған тауарларды сатуды да тану арқылы валюталық кредиттеу реформасын жүзеге асыру;

кредиторлардың құқықтарын жақсарту — бұл әсіресе ірі жобаларды кредиттеу кезінде маңызды, банктер ірі компанияларға ықпал ету және оларды басқару мүмкіндігіне белсенді қатысуы тиіс, ол үшін банкроттық және оңалту туралы заңды өзгерту керек;

кепіл мүлкінің айналымын жақсарту, мысалы, жер қойнауын пайдалану құқықтары жақсы кепіл болып табылады, бірақ оларды сату және өндіріп алу өте қиын, себебі заңнаманың осы бөлігінде толық реформа қажет;

валюталық міндеттемелер бойынша АЕК-ті төмендету (АЕК туралы кейін бөлек пост жазамын), өйткені АЕК кредиттеуді дамытуға кедергі келтіреді және валюталық пассивтер бойынша инфляциямен күресуге еш көмектеспейді, себебі валюталық пассивтер сұранысқа әсер етпейді.

Түрлі бастамаларды тағы көп жазуға болады, бірақ барлық іс-шараны іске асыру түсінікті болуды және кешенді көзқарасты талап етеді — біреуі екіншісінсіз жұмыс істемейді.