Монополиялар тарифтерін жасанды түрде тежеудің зияны туралы

Көрінбей, болу – инфляциямен күрес кезінде осындай ұстаным болуға тиіс. Тұрақтылықты кез келген жолмен көрсетуге тырысу, тіпті мұның бар болғаны бутафория екенін және болашақта мәселенің одан сайын ушығатынын біле тұра осылай жасау орасан зор диспропорцияларға әкелді. Қазір біз өткен жылдардағы осындай саясаттың жемісін жеп отырмыз. Желілердің тозуы, отынның тапшылығы, электр қуатының жетіспеушілігі, азық-түлік тапшылығы – мұның бәрі инфляциямен жасанды күрестің салдары: бағаны тежеу, бағаны қатыру, барлық органдардың бағаны қолмен бақылауы, делдалдармен тынбайтын күрес және тағы басқалар.

Инфляцияны белгілі бір диапазонда ұстау міндеті қойылғанда және нарықтық тетіктер қалмағанда, шындықты қазір көрсетіп, болашақтағы инфляциямен дұрыс әдістермен күресудің орнына, тарифтерді, жанар-жағармай материалдарының бағасын және т.б. қатыру жолдары ойлап табыла бастайды.

Тариф өзіндік құнында амортизацияның үлесі жоғары болғанда, бағаны амортизация шамасына қысқарту азғырымы әрдайым зор болады. Ал амортизация – желілер мен өзге де инфрақұрылымды қайта жаңғыртуға және күрделі жөндеуге арналған инвестицияның классикалық көзі.

Мысалы, ұзындығы шартты түрде 100 млрд теңгеге тұратын, қызмет ету мерзімі 20 жыл құбыр желісі салынды делік. 20 жылдан кейін бұл желіні ауыстыру керек. Өзіндік құнда жыл сайын амортизация 5 млрд-тан құрайды, ал тарифтегі өзіндік құнның осы бөлігі компанияға қазір қажет емес бос ақша легі түрінде түседі. Компания оны жинап, ақшаның құнсыздануын өтеу үшін табысты құралдарға салуға тиіс. 20 жылдан кейін компанияда бұл қаражат жинақ түрінде болып, оны жөндеуге жұмсауы керек. Бұл – компаниядағы қаржыны басқарудың классикалық жүйесі.

Бұл компаниялар Үкіметтің ықпалында болғанда, тарифтерді көтермеу үшін тарифтегі өзіндік құнның өсімі (мысалы, инфляция шамасына) амортизацияны қысқарту есебінен өтеледі. Қысқа мерзімде бұл тариф өспейтін сияқты көрінуіне әкеледі, бірақ іс жүзінде мәселе жинақталып жатады, өйткені 20 жылдан кейін құбырларды ауыстыруға ақша болмайды.

Елде инфляция болса, тарифтердің өспеуі мүмкін емес. Экономика былай құрылған: ұзақ мерзімді кезеңде барлық тауарлар мен қызметтер шамамен бірдей шамаға қымбаттайды, себебі тауарлар мен қызметтерді өндіру басқа тауарлар мен қызметтерге байланысты. Бір тауарлар мен қызметтердің бағасы өссе, тізбек бойынша бұл барлық басқа тауарларға да әсер етеді.

Сондықтан монополиялар қызметтерінің өзіндік құны өседі, ал тариф өспейді. Нәтижесінде бірнеше жылдан кейін тарифтерді бір мезгілде көтеруге тура келеді, бұл одан әрі инфляцияға көбірек әсер етеді.

Инфляцияны төмендетуді тек еңбек өнімділігінің өсуі мен өндіріс есебінен ұсыныстың кеңеюі ғана қамтамасыз ете алады. Қалғанының бәрі тек уақытша нәтиже беруі мүмкін.

Бірақ инфляцияның өсуіне әкелетін инфляцияға ықпал ететін қисынсыз әрекеттер әлдеқайда зиянды. Олармен де күресу қажет, өйткені олар инфляцияның төмендеуіне жол бермейді. Мысалы, бюджеттік өндірістік емес ұйымдардағы жалақының күрт өсуі бір жағынан тұтынудың артуына, екінші жағынан еңбек ресурстарының нарықтан ағып кетуіне әкеледі. Бұл бүкіл нарықтағы жалақының өсуіне алып келеді, ал бұл – өзіндік құн. Немесе зейнетақы қаражатын үлестіру, тұтынуға арналған арзан несиелер, ЭКСПО сияқты өндірістік емес бастамаларды салу және т.б.

Қазір Үкімет, шын мәнінде, өте танымал емес шараларды қабылдауға мәжбүр, онсыз енді болмайды, себебі бұл – болып қойған жағдай. Сондықтан тарифтердің көтерілуі, ЖЖМ құнының өсуі, электр қуаты құнының өсуі – мұның бәрі алдыңғы Үкіметтердің бұрынғы шешімдеріндегі қателіктердің нәтижесі.

Мұның бәрі неліктен болды? Өйткені бұрын басты мақсат тұрақты болу емес, тұрақтылықты көрсету болды.

Тарифтердің өсуі сөзсіз, осы сегменттегі инфляцияның орнын толтыру керек, бірақ сонымен бірге ресурстарымызды ұтымды пайдалану бағдарламалары да қажет. Бұл – жеке бағдарлама. Көліктерді ауыз сумен жуатын тек посткеңестік елдер ғана).