ҰЭН-ге рецензия

Ұлттық экономикалық нұсқауды (ҰЭН) талқылауға енжар түрде қатыстым. Құжаттың өзін сынамаймын: онда дұрыс нәрселер жеткілікті жазылған, оларды жүзеге асырудың өзі жақсы нәтиже берер еді. Бізде мақсаттары дұрыс, әдемі бағдарламалар көп болды, бірақ барлық бастаманың орындалуы өте нашар.

Дегенмен құжатты министрліктер мен ведомстволардың өздері дайындаған сияқты әсер қалды, бұл үлкен маневр жасауға мүмкіндік бермеді. Реформаны қаламасаңыздар, бағдарламаны реформа кімге қатысты болса, соларға жаздырыңыздар. Сондықтан мен не енбей қалған, не даулы болып отырған мәселелерді көрсеткім келеді. Менің мақсатым сынау емес, құжатты жақсарту және оның шын мәнінде іс-қимыл құжатына айналуы.

Құжат заң үстемдігі мен сот реформасынан басталады. Бұл өте дұрыс тезис. Дегенмен құжатта құқық қорғау органдарын реформалау туралы ештеңе айтылмаған. Қазір елімізде экономикалық және сыбайлас жемқорлық қылмыстарымен 4 құрылым айналысады, олар, менің ойымша, ескі Қазақстанның инерциясымен дұрыс инвестициялық орта дамытуды мақсат етпейді. Экономикалық құқық бұзушылықтардағы негізгі даулар азаматтық-құқықтық процесте шешілуі тиіс, тек содан кейін ғана қылмыстық тергеуге көшу керек.

Одан әрі «Самұрық-Қазына» (СҚ) туралы өте үлкен абзац бар. Бұл тармақты СҚ-ның өзі жазған сияқты әсер қалды. Ол соншалықты дерексіз жазылғандықтан, СҚ реформаланбайды, негізгі компаниялардағы бақылау пакеттері бар мега холдинг болып қалады және өз қатысуын кеңейту мандатымен басқаруды жалғастырады деп түсінуге болады. Стратегиялық компаниялардағы үлестер тікелей мемлекетке өтіп, тек директорлар кеңесі арқылы басқарылса, СҚ өзінің атауына сай — ұлттық әл-ауқат қоры ретінде — әл-ауқатымызды жақсарту үшін айтарлықтай қосылған құн жасалуы мүмкін компаниялардағы үлестері бар портфельдік инвесторға айналса екен деймін. Менің ойымша, СҚ-ны Ұлттық қормен біріктіру қисынды. Біз ең көп салық алатын ТШО сияқты бірлескен кәсіпорындардағы барлық үлестерді тікелей Ұлттық қорға беру керек. Бірақ бұл, шамасы, менің идеалистік көзқарасым.

Құжаттың өзінде шикізаттық емес секторды дамытуға үлкен екпін жасалған. Көптеген қызықты нәрсе ұсынылған, бірақ шикізат секторы туралы өте аз жазылған. Біз шикізатты ел екенімізді мойындауымыз керек, бұл жаман емес. Канада, Норвегия, Австралия, ОАР және басқалары — таза шикізатты елдер, және бәрі де үздік елдердің қатарында. Шикізаттан түсетін табысты дұрыс пайдалана білу қажет. Мұнай-газ секторы туралы мүлде бір сөз жазылмаған. Керісінше, біз өзге салалардың бәрін өзімен бірге ілестіріп тартатын шикізат секторын дамытуымыз керек.

Әдеттегідей, күрделіліктің жоғары деңгейіндегі кәсіпорындарды дамыту туралы жазылған. Күрделіліктің жоғары деңгейі жеткілікті күрделілігі жоқ тұтыну өнімін жасауды білдіреді, бірақ мұндай өндірістердің қосылған құны жоғары болмайды, сондай-ақ жаһандық тізбектер шеңберінде олар соңғы буын болып табылады және ол тізбектерге кіріктірілуі мүмкін емес. Біздің елде мұндай өндірістер әлемдік нарықта бәсекеге қабілетсіз болады. Өндірістік тізбектерге кіріктіру мақсатында жаһандық өнімдердің құрамдас бөліктерін шығару саясаты болуы керек, ал ол үшін жоғары деңгейлі өндірістер емес, терең мамандану қажет. Осы тұрғыдан, мысалы, Тайваньды бағдар етіп алуға болады.

Көлікті дамыту бөлімінде авиациялық көлік туралы ештеңе айтылмаған, ал Қазақстанның географиялық орналасуы жүк авиатасымалын дамытуға мүмкіндік береді.

Ауыл шаруашылығы бойынша құжатқа сәйкес отандық техниканы субсидиялау есебінен өнімділікті көтеру жоспарланып отыр. Отандық техника ауыл шаруашылығымыздың өнімділігін көтеруге мүмкіндік береді деген пікірмен толық келіспеймін. Менің ойымша, керісінше, өнімділікті арттыру үшін шетелдің ең өнімді агрегаттары мен технологияларын белсенді түрде әкелу керек. Бұл жерде, көбіне, біздің аграрийлердің есебінен ауыл шаруашылығы техникасын құрастыру цехтарын ынталандыру жоспарланған сияқты, бұл тұрақтылық тұрғысынан өте даулы.

Туризм бөлімінде қала және спорт туризмін дамыту туралы ештеңе айтылмаған, ал біздің инфрақұрылымымыз жаман емес. Барлық екпін жұмсақ инфрақұрылымы бар эко-туризмге жасалған, ал бізде ұлттық парктерге жету үшін жол да, дәретхана да, байланыс та жоқ. Қатты инфрақұрылымнан бастау қисынды. Жуырда Шығыс Қазақстан облысында бір апта болып, барлық көркем жерлерді араладым. Табиғаты сұлулығы жағынан еуропалық ландшафтардан кем емес, бірақ Еуропада мұның бәрін екі күнде жайлы аралап шығар едім, ал Шығыс Қазақстанда бұған 6 күн кетті және дайындалған көліктер мен персонал қажет болды.

Фискалдық саясатта жалпыға бірдей декларациялау және дамыған елдердің бәріндегідей шегерімдері бар прогрессивті салық салу туралы ештеңе айтылмаған. Менің пікірімше, жер қойнауын пайдаланушыларға салық салуды түгелдей қайта қарау қажет. Жалпы, салық — бюджет тапшылығы жағдайында мұқият назар аударуды қажет ететін жеке тақырып. Салық қызметкерлері қазір қолданатын әдістер өте даулы, кеңестік үлгідегі: оларға жинау жоспарын бекітеді, ал соттар салық төлеушінің дұрыс-бұрыстығына қарамастан оларды қолдайды. Мұндай жүйемен инвесторларды тарту қиын болады.

БЖЗҚ-ның ауыртпалықты тақырыбы да ҰЭН-де еш көрініс таппаған, ал БЖЗҚ ақшасын үлестіру ең жақсы идея болмағаны бірден түсінікті еді және қазіргі зейнетақы жүйесімен болашақта қиындықтарға тап болуымыз мүмкін. Жинақ ақшаны біз тұтынуға жұмсадық, ал енді инфляциямен және жылжымайтын мүліктің жоғары бағасымен қажыммен күресіп жатырмыз.

Кредит беруді дамыту туралы бөлімде басты тармақ жоқ, онсыз кредит беруді дамыту мүмкін емес — ол кредиторлардың құқықтары. Қолданыстағы заңнамада құқықтар қарыз алушылар жағында, дәлірек айтқанда, проблемалы қарыз алушылар жағында. Бұл жақсы қарыз алушыларды кредиттеуге мүмкіндік бермейді, ал кредит беру тұтыну кредитіне айқын ауытқыған, онда тәуекелдер мөлшерлемеге ауысады және кепілді өндіріп алумен айналысудың қажеті жоқ. Сондай-ақ резервтерге қойылатын талаптар туралы нақты түсінік қажет. Бір жағынан, ҚНРДА банктерді резервтер құруға ынталандырады, екінші жағынан, салық органдары салық төлеу үшін оларды құрмауды талап етеді.

Денсаулық сақтау бөлімінде бәрі реактивті медицинаны дамытуға бағытталған, проактивті медицина туралы ештеңе жоқ. Менің ойымша, аурудың алдын алумен көбірек айналысу керек. Бұл тұрғыда салауатты өмір салты үшін инфрақұрылым, экология, міндетті чек-ап, санитарияны сақтау, дұрыс өмір салтын насихаттау және т.б. қажет, содан кейін ғана ауруханалар мен соған ұқсас нысандар салу керек.

Бұл аталған саясат бойынша өте қысқаша негізгі ескертулер мен ұсыныстар.

ҰЭН-ге рецензия

Құрметті әріптестер, төменде құжат бойынша негізгі ескертулер ұсынылған.

Құқық қорғау органдары туралы ештеңе айтылмаған, тек сот жүйесі туралы ғана сөз болған. Қазіргі уақытта құқық қорғау органдарының (Полиция, Қаржы мониторингі, Антикор) қарапайым кәсіпкерлік қызметке араласуы өте көп, ал онда даулар тек азаматтық тәртіппен сот арқылы қаралуы тиіс. Мұны Президент те айтты. Менің ойымша, мемлекетке залал келтірілмеген және зардап шеккен тарап жоқ жерде, бұл азаматтық процесс аясында сотпен дәлелденбейінше, қылмыстық іс қозғауға мүмкіндік болмауы керек.

«Самұрық-Қазына» АҚ-ты реформалау туралы өте бұлдыр жазылған, бұл кейін нарықтан кетпей-ақ кез келген даму стратегиясын таңдауға құқық береді. Маған «Самұрық-Қазына» АҚ-да компаниялардағы үлестер қалатыны және 2025 жылға қарай «Самұрық» тек үлестерді ғана басқаратыны нақты айқындалуы керек сияқты. Стратегиялық компаниялардағы үлестерді «Самұрықтың» қатысуынсыз мемлекеттік меншік құрылымына беру туралы ойлану керек. Менің ойымша, одан әрі СҚ-ны Ұлттық қормен біріктіру қажет, ал ұлттық әл-ауқатты тек портфельдік инвестициялар арқылы басқару керек болады. СҚ осы күйінде тұрғанда, портфельдік инвестициялар болмайды, мұны мойындау керек.

4.2.1-тармақ бойынша шикізаттық емес секторға екпін жасауға толық келіспеймін. Доктрина деңгейінде шикізаттық емес секторға басымдық беретін болсақ, бұл мемлекеттік органдар үшін шикізат секторына назар аудармауға әрдайым сигнал болады, содан кейін «Қазгеология» сияқты жобаларды аламыз. Бұл тұрғыда жай ғана барлығы үшін инвестициялық климатты дамыту керек.

Инвестициялық келісімшарттар жасасу кезінде әлеуметтік-экономикалық аспектілерге екпін жасалады деген ойдың мәні түсініксіз, менің ойымша, бұл дұрыс емес ой, өйткені инвесторлар ең алдымен пайда үшін келеді. Әлеуметтік-экономикалық аспект мемлекет есебінен салық тетігі арқылы дамуы тиіс.

4.2.2-тармақ бойынша сауда хабтарын құруды кім жүзеге асыратыны онша түсінікті емес: жеке меншік болса, хабтар үшін жағдай жасалуы керек, ал мемлекет хабтар салса, бұл экономикаға мемлекеттің қатысуы жөніндегі мемлекеттік саясатқа сәйкес келмейді.

4.2.3-тармақ бойынша тезиспен келіспеймін, өйткені күрделіліктің жоғары деңгейі жеткілікті күрделілігі жоқ тұтыну өнімін жасауды білдіреді, бірақ мұндай өндірістердің қосылған құны жоғары болмайды, сондай-ақ жаһандық тізбектер шеңберінде олар соңғы буын болып табылады және ол тізбектерге кіріктірілуі мүмкін емес. Өндірістік тізбектерге кіріктіру мақсатында жаһандық өнімдердің құрамдас бөліктерін шығару саясаты болуы керек, ал ол үшін жоғары деңгейлі өндірістер емес, терең мамандану қажет. Жоғары деңгейлі өндірістер негізгі табысты бағдарламалық қамтамасыз ету әкелетін эксклюзивті бағдарламасы бар бірегей өнімдерге ғана жұмыс істейді.

Сонымен қатар мұнай-газ секторын дамыту туралы мүлде ештеңе жоқ, ал ол елдегі негізгі сектор. Мұнда өндіру мен барлауды ырықтандыру, цифрландыру және елдегі қорларды арттыру қажет. Мұнайды терең өңдеу және ҚМГ-нің әлеуметтік функциясынан бас тарту қажет.

Көлік бойынша авиациялық қатынас туралы ештеңе жоқ, менің ойымша, бұл негізгі салалардың бірі және үлкен әлеуеті бар.

Ауыл шаруашылығы бойынша еңбек өнімділігін арттыру мақсатында отандық техниканы субсидиялау туралы тармақ даулы көрінеді. Отандық техниканың еңбек өнімділігі жоғары болатынына сенімді емеспін, іс жүзінде бұл салықтан үнемдеу және экономикаға айтарлықтай әсері жоқ жеңілдетілген ақша алу мақсатында құрастыру жүргізілетін автокөлік өнеркәсібіндегідей болады.

Сауда бойынша кедергілерді жоюдың жалғыз жұмыс істейтін нұсқасы — саудаңы заңдастыру және көлеңкелі нарықтан кету деп санаймын. Ақ сауда саудаңы толық бақылауға және кедергілерді азайтуға мүмкіндік береді.

Туризмде қала туризмі, спорт туризмі туралы ештеңе жоқ. Жұмсақ инфрақұрылым үшін ұлттық парктерге жету үшін толыққанды инфрақұрылым да қажет. Және одан бастау керек. Онда жолдан бастап байланыс пен дәретханаларға дейін көптеген мәселе бар.

Фискалдық саясатта көптеген ауытқуды жою керек. Жалпыға бірдей декларациялау туралы ештеңе айтылмаған. Шегерімдер жүйесі бар прогрессивті салық салу жүйесі қажет, жер қойнауын пайдаланушыларға салық салуды реформалау қажет, өйткені қазіргі жүйеде кемшіліктер бар.

Институционалдық инвесторлардың құрылуын ынталандыру және БЖЗҚ-ны реформалау туралы ештеңе айтылмаған.

Кредиторлардың проблемалы берешекті қайтаруы үшін жағдай жасау мәселесін бөлек бөліп көрсету керек. Бүгін заң қарыз алушылар жағында.

Денсаулық сақтау бөлімінде аурулардың алдын алу туралы ештеңе айтылмаған. Аурулардың алдын алу инфрақұрылым салудан гөрі әлдеқайда үлкен нәтиже береді.

Мемлекеттік басқаруда меритократия, шешім қабылдау қағидаттары, жергілікті басқару қағидаттары және өңірлік әкімдерді сайлау туралы ештеңе айтылмаған.