Ағымдағы шоттар бойынша пайыз төлеуге тыйым салу

Әрқайсымыз, мысалы, айына 2-3 мың теңге немесе жылына 24-36 мың теңге жоғалтатынымыз туралы ойланбаймыз, ал банктер үшін бұл өте үлкен сома болуы мүмкін. Бұл кеңестік анекдоттағыдай: маған бір рубль жібер, мен саған миллионер болудың жолын айтып беремін.

Енді мәселенің мәніне келейік. Мен мемлекеттік органдардың өкілдерімен ағымдағы шоттарға пайыз есептеуге тыйым салу туралы жиі сөйлесемін және барлық жерде дерлік: «Ақшаны депозитке аударып, оған табыс тапқанда қандай қиындық бар?» деген сөзді естимін. Оған мен әрдайым бірден қарсы сұрақ қоямын: сіз картада қанша ақша ұстайсыз? Әрине, карталық шотта қанша ақша ұстайтынын ешкім айтқысы келмейді, сондықтан мен: жүз мың теңгеден көп пе? деп нақтылаймын. Біреу көп дейді, біреу сәл аз дейді. Одан кейін: неге ақшаңызды депозитке аудармайсыз? деп сұраймын. Жауап, әрине, күтілгендей: бұл — шығынға ұстайтын сомам, әр транзакция сайын ақшаны үнемі аудара беру өте ыңғайсыз.

Қазақстанда жеке тұлғалар ағымдағы шоттарда шамамен 2,2 трлн теңге қалдық ұстайды, ағымдағы шоттардың дерлік бәрі — карталық шоттар. Бізде шамамен 10 млн белсенді карталық шот бар, бұл бір картаға 220 000 теңге қалдықтан келеді. Біреу бірнеше миллион ұстайды, біреу бірнеше мың теңге ұстайды, бірақ орташа алғанда — 220 мың теңге. 220 мың теңгеден адам жылына 15% пайыз түрінде жоғалтады, бұл жылына 33 мың теңгені, айына 2750 теңгені немесе күніне 92 теңгені құрайды. Күніне 92 теңге үшін адамдар ақшаны ары-бері аударумен айналыспайды. Біреу мұны жай ғана есептеп көрмеген, біреу бұл соманы аз деп санаған, біреу мұны ыңғайлылық үшін төлем деп есептеген, ал біреуінде қаржылық сауаттылық жоқ және қалай есептеу керектігін түсінбейді. Ал енді банктерге нөлге тең тұратын 2,2 трлн теңге өтімділіктен банктер қанша табыс табатынын санап көрейік. Бұл сома шамамен 330 млрд теңгеге тең, яғни банк жүйесі бүкіл пайдасының шамамен 10%-ын құрайды. Екінші мәселе: барлық жеке тұлғалардың 90%-ы ең ірі 4-5 банкте шоғырланғанын бәрі түсінеді, осыдан ағымдағы шоттар бойынша пайыз есептеуге тыйым салудың бенефициары кім екенін түсінуге болады. Егер біреу бұл сомалар кэшбэктермен өтеледі деп ойласа, қатты қателеседі, өйткені банктер жиынтығында мұндай сомаларды төлемейді: кэшбэктердің бір бөлігі интерчейндж есебінен, бір бөлігі серіктестер есебінен, бір бөлігі халықаралық төлем жүйелерінің маркетингтік бюджеттері есебінен өтеледі. 2019 жылға дейін көптеген банктер карталық шоттар бойынша пайыз есептеп тұрды, мүмкін көпшілігі мұны енді есіне түсірмес, бірақ нәтижесінде пайыз сомасын банктер емес, банк клиенттері алды, өйткені бұл бизнестегі бәсеке нарықты бірден клиент жағына қарай ығыстырады.

Сондықтан базалық мөлшерлеме неғұрлым жоғары болса, банктер соғұрлым көп табыс табатынын бәріміз түсінеміз және өкінішке қарай, мұндай арбитраж әлі ұзақ уақыт сақталады. Банк секторының, әсіресе жеке тұлғалардың негізгі бөлігі шоғырланған ТОП-банктердің жоғары табыстылығының табиғаты дәл реттеушілік арбитражда жатыр, бұл туралы мен бұрын да көп рет жазғанмын.