1-қойынды

Жуырда өткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында Мемлекет басшысы банк секторының шамамен үш триллион теңге тапқан аса жоғары табысы туралы мәселені тағы да көтерді. Банктер экономиканы кредиттеу қарқынының төмендігінің себептерінің бірі ретінде қорландырудың жоғары құнын алдыңғы орынға қоятынын атап өту керек.

Қазіргі кезде банктерге қорландырудың шын мәнінде қанша тұратынын есептеу қиын емес: бүкіл ақпарат ашық қолжетімді. Түсінік үшін: банк секторы міндеттемелерінің жиынтығы шамамен 60 трлн теңгені құрайды, ал ақшаны пайдаланғаны үшін төленген сыйақы 5,26 трлн теңге болды, бұл 8,77%-ға сәйкес келеді. Міндеттемелердің ішінде банктерге шамамен 1% шамасында тұратын валюталық міндеттемелер бар екені түсінікті (ал тәуекелсіз қайта орналастыру шамамен 3,5%-ды құрайды).

Долларландыру деңгейі шамамен 23% болғандықтан, секторға теңгелік міндеттемелер бойынша мөлшерлеме шамамен 11,09% болып тұратынын есептеу қиын емес (1% × 0,23 + X × 0,77 = 8,77%, бұдан X = (8,77% − 1% × 0,23) / 0,77 = 11,09%).

Бұл — ЕДБ-нің пассивтеріндегі тартылатын теңгенің нақты құны, ал тәуекелсіз қайта орналастыру мөлшерлемесі 17% құрайды. Бұл туралы мен көп жаздым және банк секторының бүкіл аса жоғары табыстылығы банктердің пассивтерді тартудағы қалыптасқан теңгерімсіздіктерінен туындайтынын көрсеттім: ағымдағы шоттар бойынша пайыз есептеуге тыйым салынғандықтан, банктер ағымдағы шоттардағы қаражатты нөл пайызбен тартады. Валюталық депозиттер мен қалдықтар бойынша да жағдай осындай, онда шекті мөлшерлеме 1% болып белгіленген.

Классикалық шағын экономикаларда банктер, әдетте, өз бетінше қосылған құн жасайтын салаларға жатпайды. Банк секторы — көбіне қайта бөлу секторы. Қарапайым тілмен айтқанда, банктердің пайдасы кредиттеу, бағалы қағаздарға инвестициялау, сондай-ақ есеп айырысу инфрақұрылымын пайдалану нәтижесінде алынған бизнес пайдасының және жеке тұлғалар табысының бір бөлігінен қалыптасады.

Бұл, әрине, жеңілдетілген модель — шын мәнінде бәрі күрделірек. Алайда негізгі қағида өзгеріссіз қалады: банктер экономиканың нақты секторынсыз өмір сүре алмайды.

Осы жағдайда банк секторы төрт жылдан бері аса жоғары пайда алып отырғанда, халықтың нақты табысы төмендеп, нақты сектор негізінен мемлекет есебінен кредиттеліп отырғаны қаржы жүйесінде елеулі теңгерімсіздіктердің бар екенін анық көрсетеді.

Ресми түрде 2025 жылғы пайданың өсімі 6,6% болды, бірақ МБҚ бойынша КТС жеңілдіктерінің жойылуына түзету енгізіп, мемлекеттік көмекті мерзімінен бұрын қайтарудан туындаған біржолғы шығынды қоссақ, банктердің 2025 жылғы пайдасының өсімі инфляциядан айтарлықтай жоғары болады.

Менің бағалауым бойынша, КТС-тің ұлғаюын (+ ~5%) және мемлекеттік көмекті қайтарудан туындаған біржолғы шығынды (+ ~5%) ескергенде, банк секторы пайдасының нақты өсу қарқыны шамамен 16% болады. Бұл қаржы секторының белсенді өсуін және дамуын жалғастырып отырғанын растайды.

Сонымен қатар сектордағы шоғырлану күшейе түсуде. Мәселен, бүгінде ТОП-6 ЕДБ-ге мыналар тиесілі:

сектордағы барлық активтердің 73,5%-ы («Home Credit Bank» (бұдан әрі — ХКБ) ескерілсе — 75,3%);

барлық таза пайдалардың 82,4%-ы (ХКБ ескерілсе — 84%).

2024 жылмен салыстырғанда активтер бойынша үлес 0,6 п.т.-ға (ХКБ ескерілсе — 2,4 п.т.-ға), ал пайда бойынша үлес 3,8 п.т.-ға (ХКБ ескерілсе — 5,4 п.т.-ға) өсті.

Және бұл ТОП-6-ға кіретін екі банктің мемлекеттік көмекті мерзімінен бұрын қайтарғанына қарамастан орын алып отыр. «ForteBank» «Home Credit Bank»-ті толық сіңіргеннен кейін шоғырлану одан да күшейеді — бұл туралы мен бірнеше рет айттым.

Бұрын мен ағымдағы шоттардың рөлі туралы толық жазып, реттеушілік арбитраж банк секторы пайдасының шамамен 30–40%-ын қалыптастыратынын көрсеттім. Бұл бағытта формалды қадамдар жасалды — ағымдағы шоттар бойынша 1% мөлшерлеме енгізілді. Алайда аса жоғары табыс мәселесі жүйелі түрде шешілмей, ЕТРТ-ны арттыру жазықтығына ауыстырылды, ал ол мәселені түбегейлі шешпейді.

Мұндай конфигурациядан ең көп ұтатындар — жоғары базалық мөлшерлеме жағдайында арбитраждан жүздеген миллиард теңге табуды жалғастыратын iрi банктердің акционерлері. Ал жоғары мөлшерлеме кем дегенде биылғы жыл бойы және келесі жылдың бір бөлігінде сақталады.

Көпшілік банктер 700-Н нысаны бойынша реттеушілік есептілікті жариялайды, ол баланстың құрылымын егжей-тегжейлі көрсетеді, соның негізінде банктердің қанша табыс табатынын есептеу онша қиын емес. Қазақстанда ресми түрде үш банк көпшілік банк болып табылады, мен осы үш банктің арбитраждан қанша тапқанын сол есептілік негізінде есептедім (көпшілік банктер тізімінде Kaspi Bank жоқ, өйткені көпшілік компания — Kaspi.kz, ол нақты мағынасында банк емес).

Олардың есептілігі негізінде мен мыналарды талдадым:

ағымдағы шоттардағы қалдықтар (реттеушілік тыйымға байланысты 0% бойынша);

ағымдағы шоттардағы валюталық қалдықтар;

жеке тұлғалардың валюталық депозиттері (мөлшерлемеге шек — 1%).

Есептеулер үшін мен мыналарды пайдаландым:

ағымдағы шоттар бойынша жылдық 15% мөлшерлеме (мерзімсіз депозиттердің баламасы);

валюта бойынша жылдық 3,5% мөлшерлеме.

Осы үш банкке тиесілі жалпы пайда 1,4 трлн теңгені құрайды, бұл бүкіл сектор пайдасының дерлік 50%-на тең. Пайыздық арбитраж болатын ағымдағы шоттардағы қалдықтар мен валюталық міндеттемелер есебінен осы үш банк бойынша арбитраждан түскен жалпы пайда 538 млрд теңгені немесе барлық пайданың 38%-ын құрайды.

Сонымен, реттеушілік пайыздық арбитраждарсыз iрi банктердің капиталының рентабельділігі экономикалық тұрғыдан қалыпты деңгейге қайтады.

Қыркүйектен бастап ҚР ҰБ ЕДБ-нің аса жоғары табысының бір бөлігін алу мақсатында арттырылған ЕТРТ енгізді. Негізгі соққы теңгемен резервтер қалыптастыра отырып жасалатын валюталық міндеттемелерге тиді (10% және 15%).

18% базалық мөлшерлемеде бұл валюталық міндеттемелердің 1,8–2,7%-ға дейін қымбаттауын білдіреді. Арбитраж кеңістігі сақталады, бірақ:

жеке тұлғалар үшін табыстылық 1% деңгейінде қалады;

заңды тұлғалар үшін валюталық қайта орналастыру мөлшерлемелері шамамен 2 п.т.-ға төмендейді.

Бұл шешімнің бірнеше салдары бар.

Біріншіден, банктер клиенттерді қаражатты өздерінің брокерлері арқылы халықаралық нарықтарға орналастыруға ынталандырады, өйткені брокерлік қызметтен түсетін табыстылық тәуекелсіз қайта орналастырудан жоғары болады. Бұл портфельдік инвестициялар бойынша қазірдің өзінде байқалып отырған капиталдың кетуін күшейтеді.

Екіншіден, ЕТРТ бүкіл секторға қолданылады, ал арбитраждың негізгі бенефициарлары — iрi банктер. Бұл шоғырлануды одан әрі күшейтіп, банк секторындағы бәсекелестікті төмендетеді.

Жоғарыда айтылғандардың бәрі — менің субъективті пікірім. Есептеулер бағалау сипатында, ашық дереккөздерге негізделген және тереңірек талдауды қажет етеді. Реттеушілерде, әрине, әрбір банк бойынша толығырақ әрі егжей-тегжейлі ақпарат бар.

Осымен мен реттеушілік арбитраждар бойынша жарияланымдар циклін аяқтаймын және әрі қарай экономикалық өсу мен ЖІӨ құрылымына назар аударуды жоспарлап отырмын.

2-қойынды

Классикалық шағын экономикаларда банктер өз бетінше қосылған құн жасайтын салаларға жатпайды. Банктер көбіне қайта бөлу саласы болып табылады, басқаша және өте қарапайым айтқанда, банктердің пайдасы — бұл кредиттеу (немесе бағалы қағаздар сатып алу) нәтижесінде, сондай-ақ есеп айырысу инфрақұрылымын пайдалану есебінен бизнес немесе жеке тұлғалар алған пайданың бір бөлігі. Әрине, бұл өте жеңілдетілген түсінік, шын мәнінде бәрі күрделірек, бірақ банктердің өздері бизнессіз өмір сүре алмайды. Сонымен бірге банк секторы 4 жылдан бері аса жоғары пайда алып, ал халықтың нақты табысы төмендеп, нақты сектор тек мемлекеттің көмегімен кредиттеліп отырғанда, бұл біздің қаржы секторында орасан зор теңгерімсіздіктердің бар екенін анық көрсетеді.

Ұлттық Банк жуырда банк секторының аса жоғары пайдасы туралы есеп берді, егер Үкіметтің МБҚ бойынша салық жеңілдіктерін алып тастағанына байланысты пайдаға аджастмент жасап, мемлекеттік көмекті мерзімінен бұрын қайтарудан туындаған біржолғы шығынды қоссақ, 2025 жылы банктер пайдасының өсімі қайтадан шектен тыс көрсеткіштерді көрсетеді. Мәселен, 2025 жылы банктердің пайдасы 6,6%-ға өсті, бірақ мұнда Үкіметтің МБҚ бойынша КТС жеңілдіктерін жоюы есебінен ұлғайған КТС-ті және мемлекеттік көмекті біржолғы қайтарудан туындаған шығынды қоссақ, менің бағалауым бойынша өсу қарқыны шамамен 16% болады (КТС есебінен қосымша 5% және мемлекеттік көмекті қайтарудан туындаған шығын есебінен 5%). Бұл қаржы секторының белсенді өсіп, дамып жатқанын көрсетеді. Сонымен бірге ТОП-6 банкке қарасақ, олардың жалпы құрылымдағы үлесі сектордың активтері бойынша да, пайдасы бойынша да қайтадан өсті, ал ТОП-6-дан екі банк мемлекеттік көмекті қайтарғанына қарамастан. Мәселен, ТОП-6 ЕДБ-ге барлық активтердің 73,5%-ы («ForteBank»-ке ХКБ-ні қоссақ, 75,3% болады) және барлық таза пайданың 82,4%-ы (ХКБ-мен — 84%) тиесілі, бұл 2024 жылмен салыстырғанда активтер бойынша 0,6%-ға (ХКБ-мен 2,4%-ға), таза пайда бойынша 3,8%-ға (ХКБ-мен — 5,4%-ға) артық. Біздің секторда шоғырлану күшейіп жатқанын мен бірнеше рет айттым. «ForteBank» «Home Credit Bank»-ті толық сіңіргеннен кейін шоғырлану одан да артады.

Мен ағымдағы шоттар туралы көп жаздым және арбитраж банк секторы барлық пайдасының шамамен 30-40%-ын қалыптастыратынын көрсеттім. Бұл бағытта ағымдағы шоттарға 1% түріндегі өте формалды қадамдар жасалды, ал банктердің аса жоғары табысы мәселесін арттырылған ЕТРТ есебінен шешуді қолға алды, олар мәселені айтарлықтай шеше қоймайды. Мұндай нәтижеге, әрине, iрi банктердің акционерлері ең көп қуанады, олар базалық мөлшерлеме жоғары болғанша арбитраждан жүздеген миллиард теңге табуды жалғастырады. Ал ол биылғы жыл бойы және келесі жылдың бір бөлігінде осындай болады.

Көпшілік банктер биржаға банк балансын өте толық көрсететін 700Н реттеушілік есебін ұсынады. Бізде үш банк ресми түрде көпшілік банк болып табылады және өз есептілігін биржада жариялайды — бұл Халық, «ForteBank» және БЦК.

Мен осы үш банк бойынша деректерді алып, клиенттерден тыйым салынғандықтан банктер нөл пайызбен алатын ағымдағы шоттардағы қалдықтарды бөліп шығардым, сондай-ақ ағымдағы шоттардағы доллар қалдықтарын және жеке тұлғалардың депозиттеріндегі доллар қалдықтарын алдым (бұл санаттар бойынша да ағымдағы шоттарға қойылған тыйымға және долларлық депозит мөлшерлемесінің 1% шегіне байланысты банктерде арбитраж бар). Одан кейін ағымдағы шоттар бойынша жылдық 15% шамасындағы, ал доллар бойынша жылдық 3,5% мөлшерлемені алдым, бұл мерзімсіз депозиттер бойынша мөлшерлемелерге шамамен сәйкес келеді.

Осы арбитраждарға ең тәуелді банк — БЦК, оның менің есептеулерім бойынша 240 млрд теңге таза пайдасының 165 млрд теңгесі арбитражға тиесілі. Егер пайдадан арбитражды алып тастасақ, БЦК-нің нақты табыстылығы шамамен 75 млрд теңгені құрайды. Мемлекеттік көмекті қайтарудан туындаған шығынды шамамен 18 млрд теңге деп бағалауға болады, онда БЦК-нің нақты табыстылығы шамамен 93 млрд теңгені құрайды, бұл ROE 13%-ға сәйкес келеді (ағымдағы ROE — 33,5%).

«ForteBank»-ке қарасақ, менің есептеулерім бойынша «ForteBank»-те 182 млрд теңге пайданың 74 млрд теңгесі арбитражға тиесілі. Егер «ForteBank»-тен арбитражды алып тастасақ, «ForteBank»-тің нақты табыстылығы шамамен 108 млрд теңгені құрайды, бұл ROE 16%-ға сәйкес келеді (ағымдағы — 27%).

Халық Банкіне қарасақ, Халық Банкінде пайда құрылымындағы арбитраж 977 млрд пайданың 299 млрд-ын алады. Егер Халықтың пайдасынан мөлшерлеме арбитражын алып тастасақ, таза пайда 677 млрд теңгені құрайды немесе ROE 20,5% болады (ағымдағы — 29,6%).

Егер iрi банктерден реттеушілік арбитраждарды алып тастасақ, ROE қалыпты пайдалылық нормасына сәйкес келеді.

Сонымен бірге қыркүйектен бастап ҚР ҰБ ЕДБ-нің аса жоғары табысының бір бөлігін алу үшін енгізілген арттырылған ЕТРТ-ны іске асырды, ал енгізілген нормаларға қарасақ, ЕТРТ-ның негізгі арттырылуы теңгемен резервтер қалыптастыра отырып жасалатын валюталық міндеттемелерге жасалды. Мәселен, ағымдағы шоттар үшін жаңа ЕТРТ 15%, ал депозиттер үшін — 10% құрайды. 18% базалық мөлшерлемеде бұл ЕДБ үшін доллар міндеттемелерінің 1,8 - 2,7%-ға дейін қымбаттауын білдіреді. Арбитраж кеңістігі қалады, бірақ жеке тұлға клиенттер үшін табыстылық 1% деңгейінде қалады, ал валютада сақтайтын заңды тұлғалар үшін қайта орналастыру мөлшерлемелері шамамен 2%-ға төмендейді. Мұндай шешімнің бірнеше салдары бар.

Біріншіден, банктер клиенттерді ақша қаражатын өздерінің брокерлері арқылы халықаралық нарықтарға қайта орналастыруға ынталандырады, өйткені брокерлік қызметтен түсетін табыс, ықтимал, тәуекелсіз қайта орналастырудан түсетін табыстан жоғары болады. Бұл елден капиталдың кетуін күшейтуге әкеледі, оны біз доллар депозиттері бойынша мөлшерлемелерге шек қойылуы есебінен портфельдік инвестициялар бойынша қазірдің өзінде байқап отырмыз.

Екіншіден, ЕТРТ бүкіл сектор үшін енгізілді, ал арбитраждар мен аса жоғары пайданың негізгі бенефициарлары — iрi банктер, бұл шоғырлану өсімін одан әрі ынталандырып, ЕДБ нарығындағы бәсекелестікті қысқартады.

Әрине, мұның бәрі — менің субъективті пікірім, ал менің есептеулерім ашық дереккөздер негізінде бағалау сипатында және неғұрлым егжей-тегжейлі талдауды қажет етеді. Реттеушілерде әрбір банк бойынша толығырақ әрі егжей-тегжейлі көрініс бар. Осымен мен реттеушілік арбитраждар бойынша жарияланымдар циклін аяқтаймын және әрі қарай экономикалық өсуге және ЖІӨ құрылымына неғұрлым толығырақ назар аударғым келеді.