Экономикаға жедел шолу

Қысқа мерзімді экономикалық индикатор бойынша жедел деректер жарияланды: қаңтарда ол 97,5% болды. Бұл 2026 жылдың қаңтарында, ықтимал, нөлдік өсімді немесе тіпті рецессияны көретінімізді білдіреді. Бұл экономикалық өсімімізге, дәлірек айтқанда, оның құлдырауына айтарлықтай әсер еткен бірнеше себептің салдары.

Біріншіден, қаңтарда КҚК төңірегіндегі жағдайға байланысты Теңіз кен орны тоқтап тұрды. Бұл Қазақстан бойынша мұнай өндіруді айына шамамен 2,5 млн тоннаға қысқартты. Бұл — елеулі көлем, ол ЖІӨ-нің ең үлкен төмендеуіне әкелді. Мұнай өндірудің құлдырауы шамамен 2,5 млн тонна болғанын білсек, ЖІӨ-ге әсерін есептеу, негізінен, қиын емес. Оған қосымша, 2025 жылғы қаңтарды 2026 жылғы қаңтармен салыстырсақ, мұнай бағасы бір баррельге шамамен 12–13 долларға түсті. Сондықтан баға әсерін де, көлем әсерін де есептесек, айлық көрсеткіште ЖІӨ-нің шамамен 7%-ға төмендегенін көреміз. Мұнай өндірудің құлдырауы ішінара алтын, уран, мыс, күміс бағасының айтарлықтай өсуімен өтелді, ал бұл металдар да ЖІӨ-ге едәуір үлкен үлес қосады.

Екіншіден, Қазақстанда жылдың соңы мен басында теңгенің айтарлықтай нығайғанын байқап отырмыз, бұл да экономикалық өсімге әсер етеді. Экспорттық тауарлардан түсетін теңгедегі барлық табыс бағамға пропорционалды түрде азаяды, ал теңгедегі шығындар төмендемейді және баға өсімін өзіне сіңіреді. Бұл экспорттаушылардың пайдалылығын төмендетіп, тиісінше ЖІӨ-ге қосатын үлесін азайтады. Сондай-ақ күшті теңге арзан импорт пен ішкі өндірушілерге түсетін қысым арқылы ішкі нарыққа да қысым жасайды. Алайда бұл қаңтарда инфляцияны 1% деңгейіндегі қолайлы диапазонда ұстап тұруға айтарлықтай көмектесті, бұл жалпы инфляцияға оң әсер етеді. Бірақ теңге бағамында басқа мәселе бар — ол теңгенің үлкен құбылмалылығы. 6 ай ішінде бағам 550-ге дейін шарықтап, 488 теңгеге дейін нығайды. 62 теңге 12% құбылмалылықты құрайды, бұл өте көп және кәсіпкерлерге қалыпты жоспарлауға мүмкіндік бермейді. Бюджетте бағам 540 деңгейінде көзделген, яғни 500 бағамы кезінде валюталық түсіммен байланысты түсімдер бойынша бюджет шамамен 8% табыс алмайды, бұл пайдаға әсерін есептемегендегі жағдай. Теңге бағамының бюджетке әсерін екінші тоқсанда, 1-тоқсан үшін төлемдер түскенде көреміз.

Бағамның қазіргі құбылмалылығының негізгі себебі — елде валюта айырбастау операцияларына қатысты шектеулердің көптігіне байланысты нарық тереңдігінің болмауы. Мысалы, заңды тұлғалардың шартсыз валютаны еркін сатып ала алмауы нарықта сатушылар болған кезде заңды тұлғалардың болашақ жоспарларын хеджирлеу үшін валюта сатып ала алмауына әкеледі. Валюта сатушылары қысқа мерзімді сұраныстың болмауына тап болады, ал бағам қатты нығаяды, қазір біз осыны көріп отырмыз. Алайда импортшылар мен компаниялар инвестициялық жоспарларын орындау үшін валюта сатып алуға нарыққа шыққанда, сатушылар болмайды да, бағам күрт әлсірей бастайды. Біз мұны өткен жылдың жазында көрдік, сонда Ұлттық Банк теңгенің құлдырауын тек интервенциялар арқылы ғана тоқтата алды. Бұл кәсіпкерлерге тәуекелдерін қалыпты жоспарлауға және хеджирлеуге мүмкіндік бермейді, бағам қатты құбылмалы, ал импортшылар бағаға ең жоғары мәндерді салады. Ал валюта нарығындағы реттеушілер қалыптастырған қазіргі кедергілерді алып тастауды, өкінішке қарай, жоспарламайды, бұл қалыпты валюта нарығын құруға мүмкіндік бермейді. Бұл жылы теңге бағамын айтарлықтай қолдап келген Ұлттық қордан берілетін трансферттер едәуір қысқаратынын қосу керек.

Сондай-ақ экономикадағы қазіргі жағдайға желтоқсандағы кейінге шегерілген сұраныс әсер етті: жаңа Салық кодексі енгізілмес бұрын көптеген адамдар бағадан utып қалу мақсатында сұранысын арттырды, бұл әсіресе жылжымайтын мүлікте, автокөліктер мен тұрмыстық техникада анық көрінді. Бірінші тоқсанда жылжымайтын мүлік пен автокөліктер сатылымы айтарлықтай төмендейтінін нақты айта аламын. Тұтастай алғанда, көптеген жыл бойы экономикалық өсімнің көздерінің бірі болған тұрғын үй құрылысы секторы бұл жылы да, келесі жылы да үлкен қысымда болады.

Жалпы, өткен жылғы деңгейде экономикалық өсімді қамтамасыз ету өте үлкен мақсат болады, себебі өткен жылы мұнай өндірудің ұлғаюынан, металдар бағасының ерекше өсуінен және жаңа Салық кодексі енгізілмес бұрынғы тұтынушылық сұраныстың артуынан үлкен үлес болды.

Бұл жылы базалық мөлшерлеменің жоғары болуына байланысты несиелендірудің де үлкен өсімін көрмейміз, ал қазіргі несиелендіру, негізінен, мемлекеттік бағдарламалар есебінен жүзеге асуда. Сол сияқты теңгенің әлсіреуіне деген жоғары күтулер кезіндегі күшті теңге жергілікті тауар өндірушілерге қатты әсер етеді. Мұнымен қатар мұнай бағасының қалыпты төмендеуін және өткен жылғы жоғары базаны да қосу керек. Жаңа Салық кодексінің күшіне енуі де экономикалық өсім жоспарларына қысым жасайды, өйткені дәстүрлі түрде бейімделу кезеңі және қосымша жиналған салықтарды бюджет тетігі арқылы қайта бөлуге уақыт қажет.

Қысқа мерзімді экономикалық өсімді қолдау үшін мемлекет дәстүрлі түрде мемлекеттік шығыстарды тікелей және квазимемлекеттік сектор арқылы жеделдету тетігін пайдаланады. Бұл жылы мұндай нұсқаны қаншалықты жүзеге асыруға болатынын уақыт көрсетеді. Дегенмен ең маңызды аспект инвестиция тарту мәселесі болып қалуы тиіс.

Инвестициямен, әсіресе жеке инвестициямен, істеріміз өте жақсы емес, мұнда мұқият әрі өте терең жұмыс қажет. Қазір инвесторларды тікелей келіссөздер арқылы тартуға басымдық берілген. Бірақ мұндай тәсілде шетелдік инвесторлар әдетте өздері үшін тәуекелдерді барынша азайтуға және табысты арттыруға мүмкіндік беретін айтарлықтай жеңілдетілген шарттарды келісіп алады. Менің ойымша, жүйелі түрде, нақ инвестициялық ахуалды жақсарту және кедергілерді жою арқылы жұмыс онша белсенді жүргізілмейді.

Банктер туралы бөлек жазу керек. Мәселен, 2006 жылы Қазақстан банктері түрлі құралдар арқылы шамамен 17 млрд доллар инвестиция тартты, ал 2007 жылы — 10 млрд доллардан астам. Алайда 2009 жылғы қаржы дағдарысынан кейін ЕДБ арқылы шетелдік инвестиция тарту тоқтады. Қазіргі реттеу жүйесі бұл арнаны іс жүзінде өшіріп тастады, ал банктер инвестицияларды тартудың және қайта бөлудің айтарлықтай тартымды жүйесі болып табылады. Бірақ мұнда 2009–2015 жылдардағы дағдарыс аясында туындаған тыйымдардан, шектеулер мен кедергілерден арылу керек. Халық айтқандай, «сүттен ауызы күйген қатықты үрлеп ішеді».