Инфляция: CFO Forum-нан кейінгі әңгіменің жалғасы

Жуырда Астанада өткен CFO Forum-ға қатыстым. Онда отандық нақты сектор компанияларының қаржы директорлары жиналды. Мен модератор болдым және әріптестерден 2026 жылға қандай бағам белгілегенін және неге олай екенін сұрадым. Қызығы, жеке сектор өкілдері де, квазимемлекеттік сектор өкілдері де келесі жылға 1 доллар үшін 550 теңге бағамын қойды. «Республикалық бюджет 540 бағамымен жасалса, неге 550?» деген сұраққа бәрінің жауабы біреу болды: «Биыл бағам 550-ге дейін жетті, оны тек интервенциялар ұстап тұрды, демек келесі жылы бағам 550-ден жоғары болады, ал орташа бағам 550 болады». Макро тұрғыдан бұл пікірде логика бар, өйткені валюта құнсыздануының инфляция шегінде болуы – уақыт мәселесі, ал бізде инфляция 12 % екенін ескерсек, бағам қысымға ұшырайды. Дегенмен елде еңбек өнімділігі өсіп жатса, валюта құнсыздануы инфляциядан төмен болуға тиіс. Дамушы елдерде еңбек өнімділігінің өсу қарқыны әдетте дамыған елдерге қарағанда жоғары, ал Үкіметтің міндеті – еңбек өнімділігі жоғары салаларды дәл осылай ынталандыру.

Бірақ нақты Қазақстанға қатысты басқа мәселе бар: егер бағам қатты құбылмалы болса, кәсіпкерлер баға белгілегенде орташа бағамды емес, ең жоғары бағамды қолданады, ал іс жүзінде бұл импортқа тәуелді тауарлар бағасының өсуіне әкеледі. Бағаның өсуі бағамды күтілетін деңгейге өздігінен итермелейді және бұл елдегі инфляцияға әсер етеді, бізде шамамен осылай болып жатыр. Басқаша айтқанда, ұлттық валютаның құбылмалылығы жоғары болса, бұл да инфляцияны күшейтетін фактор, сондықтан бағам құбылмалылығының себептерімен жұмыс істеу керек. Құбылмалылықтың өзі нарықтық тетіктерден туындаса, қалыпты құбылыс, алайда нарықта шектеулер, тыйымдар немесе бақылау болса, ол жоғары құбылмалылыққа әкеледі, ал Қазақстанда мұндай шектеулер жеткілікті.

Заңды тұлғалардың валюта сатып алуына қойылған шектеу заңды тұлғалардың валюталық тәуекелді хеджирлеу үшін валютаны алдын ала сатып ала алмауына әкелді. Керісінше жағынан алғанда, заңды тұлғаға валюталық түсім түссе, ол бұл валютаны сатуға мүдделі емес, өйткені валюта қажет болған сәтте оны қайта сатып ала алмайды. Бұл нарықтағы валюта ұсынысын да, валютаға сұранысты да шектейді, сәйкесінше ірі ойыншы шығып, валютаны сатқанда, мұндай ұсынысты ешкім сіңіре алмайды және теңге күрт нығаяды, ал ойыншы нарықтан кеткенде бағам күрт құлдырайды, біз Қазақстанда осыны көріп отырмыз.

Бөлшек нарыққа арналған шектеулі спрэдтер банктер мен айырбастау пункттерінің спрэдтер есебінен валютаға сұраныс пен ұсынысты басып тастай алмауына әкеледі, сондықтан бағам құлдыраған кезде, мысалы, спрэдтердің аз болуынан, жеке тұлғалар жүгіріп барып, долларды ең жоғары бағамнан сатып алады. Теңге күрт нығайса, айырбастау пункттері мен банктер шығынды тіркемеу үшін валюта сатып алу бағамын одан сайын төмендетеді, осылайша бағамды одан да төмен итермелейді. Мұның бәрі бағамның қосымша құбылмалылығына әкеледі.

Заңды тұлғаларды валюталық кредиттеуге қойылған шектеу төлем балансындағы жалпы теңгерімсіздікке әкеледі, өйткені инвестициялық шығындар қазір көбіне ішкі ресурстар есебінен қаржыландырылады, осылайша біз сырттан түсетін валюталық түсіммен қамтамасыз етілмеген қосымша импорт аламыз, бұл инвестициялық шығындар ұлғайған сәтте теңгеге қысым түсіруге әкеледі.

Салық төлемдерінің біркелкі болмауы салық аптасы деген ұғымға әкеледі, осылайша салықтарды төлеу қажет болған сәтте валютаның қосымша ұсынысы пайда болады және біз салық аптасы кезеңдерінде теңгенің нығаюын үнемі байқаймыз. Бұл жағдайда салық төлеу жиілігін арттыру керек және, мысалы, негізгі салықтарды қазіргідей тоқсан сайын емес, ай сайын төлейтін ету керек.

Валюталық депозиттерге 1 %-бен қойылған шектеу жеке тұлғалар үшін қосымша арбитраж туғызғандай болады, жеке тұлғалар валюта сатып алып, теңгеге көшеді. Алайда пайда болған арбитраж адамдарды шетелдік активтерге де көшуге итермелейді, олар халықаралық нарықтардағы облигациялар мен басқа да қаржы құралдарын сатып алады, осылайша елден капитал ағып кетеді.

Мұндай мысалдар жеткілікті, өйткені біздің валюта нарығын еркін деп атау өте қиын, бұл бағамды ұстап тұрудан гөрі нарық тереңдігінің болмауынан теңге бағамының құбылмалылығына әкеледі.

Сондықтан теңге құбылмалылығын азайту үшін қажетті іс-қимылдардың бірі нарық еркінірек болуы үшін тыйымдар мен шектеулерден және т.б. бас тарту болуға тиіс. Ал әзірге шындық мынадай: бізде бағам 1 доллар үшін 510 теңге, бюджетте бағам 540 деп алынған, ал кәсіпкерлер өз баға белгілеуін биылғы жылға 550 бағамынан шыға отырып құрады. Әрине, инфляция мен бағам құбылмалылығына әсер ететін басқа да көптеген факторлар бар, бұл – солардың аз ғана бөлігінің бірі, сондықтан әрқайсысымен жұмыс істеу керек.