Инфляция — тұйық шеңбер

Инфляцияның қазіргі жағдайы маған қандай да бір жолмен үзу қажет тұйық шеңберді еске түсіреді. Инфляцияны тоқтатуға базалық мөлшерлеменің жоғары деңгейі енді жеткіліксіз екені анық: 2026 жылғы наурызда (үш айдан кейін) біз базалық мөлшерлеме жоғары жағдайда өмір сүргенімізге дәл 4 жыл болады, ал одан тек банктердің табысы өсіп жатыр, бұл туралы мен бұрын да бірнеше рет жазғанмын.

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап жаңа Салық кодексі күшіне енеді, ол ҚҚС мөлшерлемесін көтеру есебінен инфляциялық фонға тағы бірнеше пайыз қосады. Сондықтан базалық мөлшерлеменің жылдық 9-10% деген қолайлы деңгейге дейін төмендеуін біз 2027 жылдан бұрын көрмейміз, ал егер ештеңе істелмесе, 2028 жылдан бұрын көрмейміз.

2015 жылғы тамызда біз инфляциялық таргеттеуге көшіп, содан кейін теңге еркін өзгермелі болды. Бұл дұрыс шешім еді, бірақ ол ақша-кредит саясатының барлық аспектісінде еркін нарық болып, теңге бағамына әсер етуі мүмкін шектеулер, тыйымдар және өзге де теңгерімсіздіктер болмаған жағдайда ғана тиісінше жұмыс істейді, ал бізде мұндай нәрселер жеткілікті.

Мен теңге бағамының елдегі инфляцияға әсері туралы болжамды тексеруді шештім: ұзақ мерзімді тұрғыдан теңге бағамы әрдайым инфляцияның салдары болып табылады, бірақ қысқа мерзімде де теңге бағамы инфляцияға әсер етеді.

2015 жылғы тамыздан бастап АҚШ долларына қатысты теңге бағамының айлық өзгерісі мен инфляция арасындағы корреляцияны әртүрлі лагтармен есептесек, таңғаларлық көрініс байқалады. Теңге бағамының бір айлық лагпен өзгеруі 0,47 мөлшеріндегі ең жоғары корреляцияны береді, бұл статистикада орташа байланыс болып саналады, ал инфляцияға әсері шамамен 22% құрайды. Басқаша айтқанда, бағамның 1%-ға өзгеруі келесі айда инфляцияға 0,22% қосады. Егер бағам 5%-ға өзгерсе, бұл келесі айда инфляцияға 1,1% қосады. Біз дәл осыны биылғы жазда, бағам шамамен 5%-ға әлсіреген кезде көрдік.

Биылғы жылғы инфляцияның айлық көрсеткіштеріне қарасақ, ең жоғары инфляция жылдың алғашқы үш айында байқалады, бұл екі факторның салдары:

азық-түлік құнының маусымдық өсуі, өйткені әдетте алғашқы үш айда бағалар көтеріледі және бұл алдыңғы жылдардың бәрінде байқалады;

жыл басындағы тарифтердің өсуі.

2025 жылғы сәуірден бастап инфляцияның баяулауы байқалады, ал одан кейін тамыз бен қыркүйекте инфляция күрт өсті, бұл шілде мен тамыздағы валютаның 2,71 және 1,99%-ға (екі айда 4,75%) құнсыздануына сәйкес келеді.

2025 жылғы қыркүйек пен қазанда бағам тұрақтанып, инфляция тиісінше 0,5% және 0,8%-ға дейін баяулады. Желтоқсан дәстүрлі түрде инфляциялық ай болып саналады, бірақ теңгенің едәуір нығаюы мен тарифтердің қатыруы, менің болжамым бойынша, инфляция өсімінің қарқынын төмендетуі тиіс.

Сондықтан теңгенің құнсыздануына әсер ететін факторларды жою қазіргі жағдайда инфляциямен күрестегі қосымша мүмкіндіктердің бірі болуы керек.

Мен бағамға әсер ететін және жұмыс істеу қажет мынадай аспектілерді бөліп көрсетер едім:

Тұтынушылық кредиттеу — ол пайыздың бағаға кіріктірілуі арқылы бағаға әсер етуімен қатар, импортты да өте қатты ынталандырады, ал импорт теңге бағамына теріс әсер етеді. Кредиттеудің өсуі бізде көбіне импортталатын тұтыну тауарларына сұранысты арттырады. Бұл бағамға қысым жасайды, бағам импорт бағасының өсуіне, сәйкесінше инфляцияға қысым жасайды. Тұтынушылық кредиттер бойынша қазіргі мөлшерлемелер базалық мөлшерлемеге соншалықты сезімтал емес, өйткені жылдық 30-35% мөлшерлеме кезінде базалық мөлшерлеме 16 немесе 18 болса да, қатты әсер етпейді. Бұл жағдайда ақпаратты ашумен, қаржылық сауаттылықпен, пруденциялық нормативтерге қойылатын талаптарды қатаңдатумен көбірек жұмыс істеу қажет. Негізінен, осы бағытта қазір көп нәрсе жасалып жатыр, бастапқы шаралар логикалық аяқталуына дейін жеткізілсе болғаны.

Мөлшерлемелерге қойылған шектеулерге байланысты валюталық депозиттердің кетуі. АҚШ ФЖЖ-нің мөлшерлемесі нөлге тең болған кезеңде енгізілген 1% мөлшеріндегі шектеу сол кезде орынды болды, бірақ ФЖЖ мөлшерлемесі 5%-ға дейін көтерілгенде, ал бізде мөлшерлемелер 1% деңгейінде қалғанда, арбитраж пайда болды. Ол халықтың бір бөлігін жинағын теңгеге ауыстыруға, әрине, ынталандырды, бірақ елден капиталдың шығарылуынан және банктердің аса жоғары табыс алуынан зиян көбірек болды, өйткені валюталық депозит ұстаушылар табысты бағалы қағаздардан іздей бастады. ФЖЖ облигациялары 4% табыс беріп, ал біздің банктер 1% бергенде, адамдардың елден ақша шығара бастағаны анық. Бұл капиталдың кетуіне алып келді, ол төлем балансына және теңге бағамына әсер ете бастады. Аса жоғары табыс мәселесін ішінара шешу үшін ұлғайтылған МРТ енгізілді, алайда ол капиталдың кету мәселесін мүлде шешпейді, ал нарықта қосымша теңгерімсіздік пайда болды, ол ЕДБ-ны доллар депозиттерін одан да көп қысқартуға итермелейді, ал олар сөзсіз шетелге кете береді.

Сыртқы қаржыландыруды тартпай жүзеге асырылатын мемлекеттік және жеке секторлардың инвестициялық шығыстары. Мемлекет пен ішінара жеке сектор инвестициялық бағдарламаларға триллиондаған теңге жұмсайды, олардың басым бөлігі импортталады (машиналар мен жабдықтар). Көзі негізінен Қаржы министрлігінің ішкі қарыздары, салықтар және банк кредиттері болып табылады. Мұның бәрі негізінен теңгелік кредиттер, олар кейін валютаға айналып, машиналар мен жабдықтар импорты түрінде шетелге кетеді. Экономикалық өсу кезеңінде негізгі қорлар импорты — дұрыс және қажетті шара, алайда макро тұрғыдан алғанда валюта ішкі қарыздар есебінен сатып алынады, олар кейін теңге бағамына әсер етеді, ал бағам арқылы инфляция жүреді. Сондықтан дамыған елдерде сыртқы инвестициялар белсенді түрде көтермеленеді, ал Қаржы министрлігінің қазір сыртқы қаржыландыруды қайта тарта бастауы өте қисынды әрекет, дегенмен бұл бағытта банктерді де тарту керек, бірақ қазіргі реттеу теңгелік кредиттеудің пайдасына қалып отыр. Банктер экономикаға валюта тартпайды, өйткені одан әрі валютаны экономикаға кредит түрінде жұмсай алмайды. Валюталық кредиттеуді ақылға қонымды ырықтандыру валютадағы кредиттерді көбейтуге және ЕДБ-ны сырттан валюталық қарыздар тартуға ынталандыруға мүмкіндік береді, осылайша төлем балансын, демек теңгені қолдайды.

Сондықтан, менің ойымша, қысқа мерзімде ақша-кредит саясатындағы теңгерімсіздіктерді жойсақ, бұл теңгені нарықтық әдістермен қолдауға және, сәйкесінше, инфляцияны төмендетуге мүмкіндік береді, ал бұл болашақта базалық мөлшерлемені жылдамырақ қарқынмен төмендетуге жол ашады. Әрине, бұл мемлекеттік шығыстарды қысқарту, ішкі нарықты отандық тауарлармен молықтыру жөніндегі жұмыс, ел ішіндегі сауда кедергілерін жою, табиғи монополияларды ақылға қонымды реттеу және тағы басқа шаралардың қажеттілігін жоймайды.