Инвестициялық климат туралы

Экономиканың сапалы әрі айтарлықтай өсуі үшін ең алдымен инвестиция қажет, елдің қалай дамитыны да соған байланысты. Инвестициялар елге әртүрлі арналармен: банктер мен қорлар арқылы, тікелей шетелдік инвестициялар, ішкі инвестициялар, мемлекеттік инвестициялар және тағы басқа жолдармен келуі мүмкін. Алайда экономикаға серпін бере алатын ең сапалы әрі маңызды инвестициялар тек жеке инвестициялар ғана, өйткені жеке компаниялар бейімделгіш келеді және инвестиция салуға ең пайдалы әрі перспективалы салаларды тезірек табады. Мемлекеттік инвестициялар маңызды, бірақ шектеулі, сондықтан оларды жеке меншік иелерін қызықтырмайтын, бірақ онсыз жеке бизнес инвестиция салмайтын салаларға ғана бағыттау керек. Мысалы, инфрақұрылым, әлеуметтік объектілер, медицина, білім беру және тағы басқа. Мемлекет жеке кәсіпкерлер жұмыс істеуге тиіс жобаларға қаржы салуға тырысқанда, іс жүзінде бұл ақшаны тиімсіз пайдалануға әкеледі, ал мұндай жобалар, әдетте, сәтсіз аяқталады. Өкінішке қарай, Қазақстанда мұндай мысалдар көп.

Дегенмен кез келген мемлекеттің ең маңызды әрі басты міндеті — экономикаға жеке капиталды тарту үшін барлық мүмкін жағдайды жасау.

Жеке бизнеске жағдай жасау — ережеде ешқандай ерекшелікті көтермейтін аса күрделі міндет. Инвестициялық климатты қалыптастырғанда бірнеше өте маңызды ереже бар, оларсыз инвестиция тарту өте қиын болады.

Инвестициялық климатты шетелдік инвесторлар мен жергілікті бизнес үшін бөлуге болмайды. Біз көбіне шетелдік инвесторларға жергілікті бизнеске қарағанда әлдеқайда жақсы жағдай жасауға тырысамыз. Мысалы, жекелеген шетелдік инвесторларға преференциялар беруіміз, арзан қаржыландыру ұсынуымыз мүмкін, ал жергілікті инвесторларда мұндай преференциялар болмайды. Бұл капиталдың кетіп қалуына және инвесторларға лояльдігі жоғары елдерге ауып кетуіне себеп болады.

Әртүрлі компанияларға қатысты заңдарды қолдану практикасында қос стандарт болмауы керек. Бізде көбіне бір норманың өзі қарсы жақта кім тұрғанына қарай әртүрлі түсіндіріледі. Мысалы, бір жер қойнауын пайдаланушыдан кен орнын формалды белгілері бойынша тартып алуы мүмкін, ал басқасының жүз рет ескертуі болса да, келісімшарты сақталып қала береді. Біреулер Салық кодексінің олқылықтарын пайдаланып, салықтан жалтару үшін әртүрлі арнаулы режимдерді қолдана алады, ал біреулер салық төлемеген мердігерлері үшін төлейді. Бұл қысым көрген компаниялардың әрі қарай дамуға деген қызығушылығын жоғалтуына әкеледі, әділетсіз бәсеке туады, ал әділетсіз бәсеке орнаған салаға ешкім ақша салмайды.

Жүйе құрмай, инвесторларды қолмен сүйемелдеуге болмайды. Жылдам нәтиже алу үшін біз көбіне жекелеген инвесторларды қолмен режимде тартатын түрлі қондырмалар мен жүйелер құрамыз, осылайша мемлекеттік шенеуніктерге бұл жүйелерді өз пайдакүнемдік мақсатында қолдануға құрал береміз. Әрине, мұндай тетік арқылы кейбір ірі инвесторлар елге кіре алады. Бірақ ең күрделі жері: шешім қабылдайтын адамдардың құрамы өзгере салысымен, жаңа командалардың белгілі бір инвесторлар мен жобаларға өз пайымы болуы мүмкін деген қауіп туады, ал институционалдық жад енді жұмыс істемейді. Болашақта қолмен режимде де инвестор әкелу қиындай түседі, өйткені компаниялар мұндай тәуекелдерді бағалайды. Инвестициялық климаттағы тар жерлерді анықтап, оларды жүйелі түрде жою — әлдеқайда ақылға қонымды.

Инвесторлар жай ғана келсін деп, оларды кез келген бағамен тартуға болмайды, әйтпесе мұндай инвесторлар біз тартымды емеспіз, керісінше өздері тартымды екенін түсінеді. Бұл тең емес серіктестікке әкеледі: инвесторлар орасан зор преференциялар мен пайда алады, ал ел тұтастай жоспарланған нәтижені алмайды.

Ойын ережесін өзгертуге және кері күші бар заңдар жасауға болмайды. Формалды түрде, әрине, ешкім олай жасамайды, бірақ іс жүзінде бұл болуы мүмкін. Мысалы, жер қойнауын пайдаланушылар жобаларға бір салық ортасында кірді, ал бірнеше жылдан кейін, компания жобаға кіріп болған соң, жағдай өзгереді де, инвестор өзі жоспарлаған көрсеткіштерге жете алмай қалады. Немесе, мысалы, салық заңнамасында олқылықтары бар жүйе құрылды, бірақ кейін бизнеске мұндай олқылықтарды пайдалану заңсыз болған деп мәлімделеді. Заңнамада бос орындар әрдайым болады, бірақ оларды пайдаланғаны үшін компанияларды ешқашан жазалауға болмайды, өйткені болашақта жүйеге деген тотальді сенімсіздік туады, ал инвесторлар инвестиция салуда өте сақ болады.

Әрине, инвестициялық климатты айқындайтын басқа да көптеген мәселелер бар, бірақ инвестициялық климатты нашарлататын әрекеттер тек өте қысқа мерзімді, бір сәттік нәтиже бере алатынын, ал соның салдарынан ұзақ мерзімді перспективаның жоғалатынын түсіну анағұрлым маңызды. Біз белгілі бір инвесторлар мен компанияларға қатысты әрекеттер арқылы (салықты қосымша төлету, активтерді қайтару және тағы басқа) мемлекетке табыс әкелуіміз мүмкін, бірақ инвесторлар мұны тәуекел тудырады деп санап, басқа елдерді қалайтындықтан, болашақта қанша ұтылғанымызды бағаламаймыз. Болашақта алынбай қалған салықтар мен жұмыс орындарының санын бағалау қиын, бірақ жобалар ондаған жылға есептеліп құрылатынын ескерсек, бұл сома бір сәттік қосымша салықтан немесе активтен әлдеқайда көп болады.

Инвестициялық климат

Экономиканың сапалы әрі айтарлықтай өсуі үшін ең алдымен инвестиция қажет, елдің қалай дамитыны да соған байланысты. Инвестициялар елге әртүрлі формада: банктер арқылы, қорлар арқылы, тікелей шетелдік салымдар, ішкі инвесторлар, мемлекеттік қаржыландыру және тағы басқа түрде келуі мүмкін. Алайда экономикаға серпін бере алатын ең сапалы әрі маңызды салымдар тек жеке салымдар ғана, өйткені жеке инвесторлар бейімделгіш келеді және өз жобалары үшін ең пайдалы әрі перспективалы салаларды тезірек табады. Мемлекеттік инвестициялар маңызды, бірақ шектеулі, сондықтан оларды өзгелерді қызықтырмайтын, бірақ онсыз бизнес жұмыс істемейтін салаларға ғана бағыттау қажет. Мысалы, инфрақұрылым, әлеуметтік объектілер, медицина, білім беру және тағы басқа. Мемлекет жеке бастамалар басым болуға тиіс жобаларға қаражат салуға тырысқанда, іс жүзінде бұл тиімсіздікке әкеледі, ал мұндай жобалар, әдетте, сәтсіз аяқталады.

Дегенмен кез келген мемлекеттің ең маңызды әрі басты міндеті — экономикаға жеке инвестицияларды тарту үшін барлық мүмкін жағдайды жасау, бұл тек қолайлы инвестициялық климат қалыптастыру арқылы ғана іске асады. Оны қалыптастырғанда бірнеше өте маңызды қағида бар, оларсыз капитал тарту өте қиын болады.

Барлық инвесторларға ортақ ережелер. Инвестициялық климатты шетелдік инвесторларға және жергілікті бизнеске арналған жағдайларға бөлуге болмайды. Біз көбіне шетелдіктерге отандық бизнеске қарағанда әлдеқайда жақсы жағдай жасауға тырысамыз. Мысалы, жекелеген шетелдік инвесторларға преференциялар, мемлекеттік кепілдік, арзан қаржыландыру және басқа да артықшылықтар беріледі, ал жергілікті компанияларда мұндай жеңілдіктер болмайды. Бұл жергілікті капиталдың кетуіне және бизнестің жағдайы лояльдірек басқа елдерге ауысуына әкеледі.

Қос стандарттың болмауы. Бір норманың өзі көбіне қарсы жақта кім тұрғанына қарай әртүрлі түсіндіріледі, егер компанияның тиісті байланыстары мен мүмкіндіктері болса, олардың жағдайы мұндай қарым-қатынасы жоқтардан өзгеше болады. Мысалы, бір жер қойнауын пайдаланушыдан кен орнын формалды белгілері бойынша тартып алуы мүмкін, ал екіншісі көптеген ескерту алып, жұмысын жалғастыра беруі мүмкін. Біреулер Салық кодексінің олқылықтарын пайдаланып, салықты оңтайландыру үшін арнаулы режимдерді қолданады, ал біреулер мердігерлерінің салығын төлеуге мәжбүр. Бұл компаниялардың дамуға деген қызығушылығын жоғалтуына, әділетсіз бәсекеге әкеледі, ал мұндай салаларға жеке инвесторлар қаржы салуға құлықсыз болады. Барлық инвесторға ешқандай ерекшеліксіз, тұрақты әрі бірдей көзқарас өте маңызды.

«Қолмен басқарудың» орнына жүйелілік. Жылдам нәтиже алу үшін инвесторларды жеке режимде тартатын түрлі қондырмалар мен құрылымдар жиі құрылады, бұл шенеуніктердің қолында жеке мүддені жүзеге асыру құралына айналады. Әрине, мұндай тетік арқылы ірі инвесторлар елге кіре алады, бірақ мемлекет қайраткері ауысқанда жағдайдың өзгеру қаупі туады, бұл инвесторлардың сеніміне кері әсер етеді. Мұндай парадигмада институционалдық жад болмайды. Үдерістегі тар және әлсіз тұстарды іздеп, оларды жою — әлдеқайда ақылға қонымды әрі дұрыс, осылайша жүйенің өзін өзгертіп, дұрыс бизнес-процестерді қалыптастыруға болады.

Инвесторларды кез келген бағамен тартпау. Инвесторлар ел оларға өздеріне қарағанда көбірек мұқтаж екенін сезеді, бұл тең құқықты емес серіктестікке әкеледі. Мұндай жағдайда инвесторлар негізсіз үлкен пайда алады, ал ел күтілген нәтижені алмайды. Инвесторлардың жақсы инвестициялық климат пен төмен тәуекелдің арқасында өздері бізге келгісі келетіндей жағдай жасау өте маңызды.

Жоба басталғаннан кейін ойын ережесін өзгертпеу. Формалды түрде ешкім кері күші бар заң қабылдамайды, бірақ іс жүзінде бұл болуы мүмкін. Мысалы, компаниялар жобаларға бір салық ортасында кірді, ал бірнеше жылдан кейін жағдай күрт өзгерді де, инвесторлар жоспарлы көрсеткіштеріне жете алмады. Немесе заңнамада олқылықтар қалыптасты, ал кейін бизнеске бұл олқылықтарды пайдалану заңсыз деп хабарланды. Мұндай әрекеттер инвесторлардың сенімсіздігін тудырады, ал заң шығаруда жүйелілік пен болжамдылық аса маңызды.

Әрине, инвестициялық климатты айқындайтын басқа да көптеген мәселелер бар, бірақ қысқа мерзімді нәтиже үшін инвестициялық климатты нашарлататын әрекеттер ұзақ мерзімді перспективада үлкен шығынға әкелетінін түсіну анағұрлым маңызды. Біз белгілі бір инвесторлар мен компанияларға қатысты әрекеттер арқылы (салықты қосымша төлету, активтерді қайтару және тағы басқа) мемлекетке табыс әкелуіміз мүмкін, бірақ инвесторлар мұны тәуекел тудырады деп санап, басқа елдерді қалайтындықтан, болашақта қанша ұтылғанымызды бағаламаймыз. Болашақта алынбай қалған салықтар мен жұмыс орындарының санын бағалау қиын, бірақ жобалар ондаған жылға есептеліп құрылатынын ескерсек, бұл сома бір сәттік қосымша табыстан немесе активтен әлдеқайда көп болады.