Бюрократиялық аппараттың әлсіздігі — Қазақстандағы мемлекеттік басқарудың басты мәселесі

Қазақстанның ең өткір мәселелерінің бірі — саяси тұлғалар ұсынатын бастамаларды сүзгіден өткізу функциясын атқармайтын әлсіз бюрократиялық аппарат. Мемлекеттік басқарудың қалыпты жүйесінде саяси лауазымды тұлғалар (министрлер, әкімдер, вице-министрлер, әкімдердің орынбасарлары, үкіметтің жоғары басшылығы) мен министрліктер мен ведомстволардың бюрократиялық аппараты арасында нақты бөліністің болуы тиіс. Саяси лауазымдар жиі ротацияға ұшырайды, ал шенеуніктердің негізгі аппараты стратегияларды іске асырудағы тұрақтылық пен сабақтастықты қамтамасыз етуі керек.

Дамыған елдерде саяси тұлға ұсынған кез келген бастама бюрократиялық аппараттың мұқият талдауынан өтеді. Мамандар есептеулер жүргізеді, салдарын бағалайды, ішкі талқылаулар мен келісулер өткізеді. Нәтижесінде шығатын құжат терең пысықталған әрі негізделген болады. Ал Қазақстанда бұл тетік іс жүзінде жұмыс істемейді. Бюрократия институционалдық күшке ие емес, ал көптеген бастама тиісті талдаусыз қабылданады, бұл жиі теріс салдарға әкеледі.

Сәтсіз бастамалардың мысалдары

Тәуелсіз Қазақстанның тарихында ойластырылмаған шешімдер экономикаға және басқа салаларға зиян келтірген мысалдар аз емес. Соның кейбірін қарастырайық:

Ағымдағы шоттарға сыйақы есептеуге тыйым салу

Осы шешімнің нәтижесінде екінші деңгейдегі банктер (ЕДБ) шамамен 3 трлн теңге тапты, ал жеке және заңды тұлғалар ықтимал шығынға ұшырады. Шешім қаржы секторына және салымшылардың мүддесіне әсерін бағаламай қабылданды.

Өңірлік салық пен пандемиядан кейінгі ҚҚС бойынша жоғары шек

Бұл шаралар салықтан жалтару схемаларының көбеюіне әкелді. Нәтижесінде салықтық түсімдер өспеді, ал қазір билік мәселені ерікті-мәжбүрлі шаралармен шешуге мәжбүр болып отыр, бұл инвестициялық ахуал мен кәсіпкерлердің сенімін әлсіретеді.

Зейнетақы жинақтарын тұрғын үйге және емделуге пайдалану

Бастапқыда бұл бастама әлеуметтік бағыттағы шара болып көрінгенімен, іс жүзінде жылжымайтын мүлік бағасының өсуіне, инфляцияға және базалық мөлшерлеменің артуына әкелді. Бұл банк секторын табыстырақ етті, бірақ экономиканың нақты секторы үшін несиенің қолжетімділігіне кері әсер етті.

Лоббистік топтардың қысымымен жеңілдіктер мен преференциялар тарату — ең күрделі міндет емес. Алайда бастамаларды сүзгіден өткізіп, бағалай алатын мықты бюрократиялық аппараттың болмауы жүйелі сәтсіздіктерге әкеледі.

Не істеу керек?

Мемлекеттік басқару жүйесін жақсарту үшін бюрократиялық аппараттың өзін реформалап, оны кәсіби әрі тәуелсіз ету қажет. Ол үшін мынадай қадамдар керек:

Тәуелсіз бюрократияны нығайту — саяси қысымнан қорғалған мемлекеттік қызметшілердің кәсіби қабатын қалыптастыру.

Салдарды міндетті талдауды енгізу (Regulatory Impact Assessment) — кез келген бастама мұқият экономикалық, құқықтық және әлеуметтік сараптамадан өтуі тиіс.

Ұсынылатын шешімдерді объективті бағалау үшін тәуелсіз сарапшылар мен ғылыми орталықтарды тарту.

Жалақыны көтеру және мемлекеттік қызметшілерге қойылатын талаптарды күшейту — бұл аппаратқа танысбілісі арқылы лауазымға отырғандарды емес, құзыретті мамандарды тартуға мүмкіндік береді.

Шешім қабылдау процесінің ашықтығы — бастамаларды қабылдағанға дейін болжамдарды, тәуекелдерді бағалауды және іске асыру тетіктерін жариялау.

Мемлекеттік аппаратты реформалаусыз экономикадағы немесе әлеуметтік саясаттағы кез келген өзгеріс бейберекет әрі болжап болмайтын күйінде қалады. Қазақстан саяси шешімдер эмоцияның, популизмнің немесе тар топтардың мүддесінің ықпалымен емес, қатаң сараптамадан өтетін жүйе құруы қажет. Тек сонда ғана елдің ұзақ мерзімді және орнықты дамуын қамтамасыз етуге болады.