Базалық мөлшерлеменің шегі

2025 жылғы наурызда жоғары базалық мөлшерлеме белгіленгеніне үш жыл толады. Жалпы алғанда, бұл инфляцияны тежеп, оны 9% шамасында ұстап тұруға көмектесті. Алайда базалық мөлшерлеменің инфляцияға әсері шектеулі екенін және белгілі бір деңгейде оның тиімділігі шегіне жеткенін түсіну маңызды.

Қазақстанда базалық мөлшерлеменің әсері әсіресе шектеулі, мен оның себебін түсіндіруге тырысамын. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі инфляцияны 5% деңгейінде таргеттеп отыр, бірақ менің ойымша, қазіргі жағдайда бұл мақсат шынайылығы аз.

Қазақстан қызықты жағдайда тұр: елде инфляцияға түрліше әсер ететін, бағыты әр алуан көптеген реформа қатар жүзеге асырылып жатыр.

Тарифтер мен жанар-жағармай материалдарына бағаны ырықтандыру. Бұл бүкіл экономикаға ықпал ететін ең маңызды реформалардың бірі. Осы салалардағы бағаның өсуі шығындардың бүкіл тізбегіне әсер ететіндіктен, инфляцияға сөзсіз әкеледі. Алайда бұл шарасыз одан әрі даму айтарлықтай қиындайды, сондықтан оны әлдеқайда ертерек жүргізу керек еді.

Салық реформасы. Оның әсері де инфляцияны күшейтетін сипатта, бірақ бір реттік. Дегенмен мемлекеттік қаржының теңгерімділігі — орнықты дамудың басты факторы, ұзақ мерзімді перспективада бұл реформа көбірек пайда әкеледі.

Ұзаққа созылған жоғары базалық мөлшерлеме. Қысқа мерзімде жоғары мөлшерлеме ақша массасын қысқартып, тұтынуды, демек, инфляцияны төмендетеді. Алайда ұзақ мерзімде пайыздық шығындар тауардың өзіндік құнына өтіп, оның бағасын арттырады. Қымбат кредиттер инвестиция мен нарықтағы ұсынысты шектейді, бұл да бағаның өсуіне әкеледі. Нәтижесінде инфляцияны тек ұсынысты кеңейту тұрақтандыра алады, ал импорт толыққанды шешім емес. Экономикалық өсу қажет болған кезде жоғары пайыздық мөлшерлемелерді ұзақ кезеңдерде қолдану неғұрлым теңгерімді әрі ойластырылған тәсілді талап етеді.

Баласса–Самуэльсон эффектісі. Қазақстан сияқты дамушы елдерде инфляцияның құрылымдық факторы бар, ол сауда жасалатын салалардағы еңбек өнімділігінің озық өсуіне байланысты. Бұл базаның төмендігінің, технологиялар мен инвестицияның есебінен болады. Өнімділіктің өсуі импортты ығыстырып, экспортты ұлғайтуға мүмкіндік береді, бұл осы салалар қызметкерлерінің табысын арттырады. Алайда одан әрі заңды үдеріс жүреді: жоғары табыс алатын адамдар оны ел ішінде жұмсай бастайды, бұл сауда жасалмайтын салаларға сұранысты арттырады. Нәтижесінде қызметтерге (мысалы, шаштараздар, фитнес-орталықтар, тұрғын үй, білім беру, мейрамханалар) бағалар дамыған елдерге қарағанда жылдамырақ өседі. Бұл сауда жасалатын секторларда бағалар салыстырмалы түрде тұрақты болған күннің өзінде жалпы инфляцияға әкеледі. Қазақстанда бұл эффект баяғыдан байқалады: экспорттық салалардағы табыстың өсуі қызметтердің, жылжымайтын мүліктің және басқа да сауда жасалмайтын тауарлар мен қызметтердің қымбаттауына әкеледі. Бұл тек ақша-кредит саясатымен бейтараптандыруға келмейтін іргелі фактор.

Еңбек өнімділігі өсімінің төмен қарқыны. Дамушы елдерде ол дамыған елдерге қарағанда төмен, бұл қосымша қиындық туғызады. Мемлекет отандық өндірушілерді қолдау мақсатында әлсіз валюта саясатын жиі қолданады. Қазақстанда бұл, мысалы, жекелеген жоғары өнімді салалардан түсетін валюталық түсімді стерилизациялаудан көрінеді (біздің жағдайда — Ұлттық қор арқылы). Нәтижесінде импорт қымбаттап, инфляцияны қосымша үдетеді, бірақ сонымен бірге отандық тауарлар бәсекеге қабілетті бола түседі. Голландиялық індеттен қорғану және шикізаттық емес секторды қолдау үшін бұл — әлемдік практика.

Сонымен, дамушы елдерде инфляция дамыған елдердегіден әрдайым жоғары болады. Дамыған экономикалар оны экономикалық өсуге жәрдемдесетін 2% деңгейінде таргеттесе, дамушы елдер үшін инфляцияның оңтайлы деңгейі даму сатысына қарай 5–10% диапазонында жатады. Біздің жағдайда инфляцияны 5% деңгейінде таргеттеу ерте, неғұрлым шынайы диапазон — 9–10%.

Бұл ретте жоғары базалық мөлшерлеменің қазіргі әсері, менің ойымша, таусылып болды. Сонымен қатар банктер ағымдағы шоттардағы өтімділікке жоғары мөлшерлемелердің арқасында орасан зор табыс алуды жалғастыруда. 2024 жылы тек осыдан олар шамамен 1 трлн теңге тапты.

Ақша-кредит саясатын кешенді түрлендіру қажет, өйткені оның қазіргі құрылымы елеулі теңгерімсіздік туғызуда. Атап айтқанда, мемлекеттік қарызға қызмет көрсету шығындары өсіп, бизнесті мемлекеттік қолдауға қажеттілік артып келеді, бұл бюджет пен бүкіл экономика үшін қосымша тәуекелдер туғызады. Мемлекеттің экономикалық саясатын жалпы сарапшылар қауымдастығы арасында талқылау орынды болар еді деп ойлаймын.

Қосымша: Мен Қазақстан мен АҚШ-тың жинақталған инфляциясы арасындағы айырманың, сондай-ақ теңгенің долларға шаққандағы құнсыздану динамикасының графигін жариялаймын. Бір қызықты жайт бар: ұзақ кезеңдегі осы көрсеткіштердің айырмасы 65% құрайды, ал мінсіз экономикада олар тең болуы тиіс. Мүмкін, бұл инфляцияны есептеудегі қате шығар? Егер ресми инфляция дұрыс болса, теңге бағамы күштірек болуы керек. Немесе кейбір жылдары инфляция дұрыс есептелмеген.