Сот жүйесінің кемшіліктері туралы жеке байқауларым

Өз соттарымыз туралы жеке тәжірибеме сүйеніп жасаған байқауларыммен бөліскім келеді.

Сот жүйесі инвестициялық ахуалға әсер ететін институционалдық ортаның ең маңызды элементі болып табылады. Қызық жайт, сот жүйесін дамыту туралы дерлік әрбір стратегиялық құжатта жазылады, алайда менің субъективті тәжірибем әзірге жақсы жаққа ешнәрсенің өзгермей тұрғанын көрсетіп отыр.

Ең қызықты фактіден бастайын: бізде сот отырыстары әлі күнге дейін WhatsApp арқылы өткізіледі. Мен сот жүйесінде цифрлық шешімдерді дамытуды, әрине, қолдаймын, бірақ бейнеконференция өткізуге мүлде арналмаған мессенджерді соттардың негізгі платформасы ретінде пайдалану, әрине, өте даулы мәселе. Айтпақшы, сол Zoom-да жазба жасауға болады, ал AI әңгімені мәтінге түсіріп, қысқаша мазмұнын жасауға көмектеседі, сапасы бірнеше есе жоғары. Интернетіміз ең жақсы деңгейде емес, сондықтан WhatsApp арқылы жиі не айтылып жатқаны да естілмейді, ондай жағдайда судьялар шешімді қалай қабылдайды?

Цифрландыруға осыншама қаржы жұмсалып жатқанда, біз сот отырыстарын әлі күнге WhatsApp арқылы өткізіп жатырмыз. Пандемия кезінде, форс-мажор ретінде мұны түсінуге болады, бірақ пандемия аяқталғанына үш жыл болды, ал біз әлі мессенджерді пайдаланудамыз, ал министрлікке телефонмен әрең жетесің. Қызық, мемлекеттік органдармен де отырыстар WhatsApp арқылы өте ме екен?

Судьялар отырысқа жиі мүлде дайындалмайды, барлық ақпаратты көбіне отырыстың өзінде біледі: бұл соттардың жүктемесіне байланысты шығар, не оқуға құлықсыздығынан болар, білмеймін, бірақ менің істерімде судьялар материалдарды оқымай, жағдайды сол жерде түсінуге тырысты. WhatsApp арқылы байланыстың сапасы мен ұсынылатын ақпараттың көлемін ескерсек, мұндай отырыстардағы тұжырымдардың сапасы көңіл көншітпейді.

Бір істі шарттың мерзімі аяқталып, сотты жалғастырудың мәні қалмайтын сәтке дейін созды, соның салдарынан біз талаптарымыздан бас тарттық. Іс оңай емес еді, судья шешім қабылдамауды жөн көрді-ау деймін.

Талап-арызды үнемі беруге болатын ұзаққа созылатын қатынастар бар. Бірақ қызығы, судья алдыңғы соттың шешімін айтарлықтай нашарлататын шешім шығарып, оны талап ішінара қанағаттандырылды деп атайды, яғни бұл талапкер үшін талап-арыздан бас тарту тиімдірек болатын жағдай. Мұның қалай мүмкін екенін мен тіпті білмеймін.

Сот отырыстарында судьялар көбіне тараптардың біріне өз жақтастығын білдіреді, сондықтан сот аяқталмай жатып-ақ судьяның қандай шешім шығаратынын түсінуге болады.

Судья өсиет айтқанды жақсы көреді, мұның не үшін қажет екені мүлде түсініксіз.

Сот сарапшысы жасаған сараптамада қара деп жазылуы мүмкін, ал судья бәрібір ақ деп айтады, себебі екінші тарап қараны ақ деп қабылдауы мүмкін және бұл конституциялық құқық дейді. Мұны, әсіресе апелляциядан естігенде, шашым тікірейіп кетті.

Сот сарапшы ретінде қоғамдық ұйымдардың тәжірибесі аз қызметкерлерін тегін негізде тартады және қорытындыларды солардың негізінде шығарады, ал кәсіби маманды жалдауды ұсынғанда, мұны орынсыз деп санайды.

Ең қызығы, судьялар шешімдерінде жазатын ақпаратты тексермейді: бір судья ешқашан болмаған ақпаратқа (жоқ сот шешіміне) жай ғана сілтеме жасады, ал апелляция дәл сол нәрсені қайталап шықты. Апелляция құжаттарды мүлде зерттемейтін сияқты, бірінші саты жазғанды қабылдайды немесе екінші тараптың талап-арызынан не жауабынан көшіреді, өйткені дәлелдеме бөлігінде жаңа ештеңе жазылмайды.

Мұндай байқаулар өте көп, олар біздің соттың ең объективті емес екенін және өз тәжірибесінде істерді жан-жақты зерттемейтінін айтуға құқық береді.

Сот қандай шешім шығарса да, соттың өзін қалай қабылдайтының, оған сене алатының және сот шешімінің қаншалықты негізделгенін түсінетінің маңызды.

AI дамыған сайын, судьялар оны пайдалануды үйренсе, іс материалдарын зерттеу әлдеқайда жеңіл болады. Менің ойымша, AI көмегімен біздің судьялардың бір типті істер бойынша шешімдерінде біркелкілікті қалай сақтайтынын тексеруге болады. Қызық, Жоғарғы Сот қабылданған шешімдердің сапасын кейін талдай ма екен? Цифрлық мүмкіндіктер дамыған кезде бұл мүлде күрделі міндет емес, ал қате шешім шығаратындарды оңай анықтап, ондай судьяларды жұмыстан шығарып, жаңаларын алу керек.