ЖІӨ-ні екі есе ұлғайту бойынша есептеулер

Біздің экономика алдында ЖІӨ-ні (АҚШ долларымен номиналды көрсеткіште) 220 млрд доллардан (2022 жылғы ЖІӨ) 450 млрд долларға дейін екі есе ұлғайту міндеті тұр. Макроэкономикалық заңдардан қашып құтыла алмаймыз, сондықтан кейбір қызықты есептеулер жасауға болады. Мәселен, 2023 жылы ЖІӨ 456 теңге бағамымен 263 млрд АҚШ долларын құрады. 2029 жылдың соңына дейін 6 жыл қалды, АҚШ-тағы инфляция орта есеппен 2% болған жағдайда ЖІӨ инфляция есебінен 12,6%-ға немесе шамамен 33 млрд АҚШ долларына өседі (яғни 296 млрд $-ға дейін). Одан әрі нақты өсімнің әсері болуға тиіс. 2024 жылы нақты өсім 4,5% болады деп есептесек, 2029 жылы ЖІӨ 450 млрд АҚШ долларына жетуі үшін өсім жыл сайын шамамен 7,8% болуы керек. Макроэкономикалық тұрғыдан алғанда, ұзақ мерзімді кезеңде валюта бағамы инфляциялар арасындағы айырмаға қарай өзгереді: егер АҚШ-та инфляция 2% болса, ал бізде орта есеппен шамамен 7% болса, 6 жыл ішінде бағам шамамен 34%-ға құнсыздануға, яғни АҚШ долларына шаққанда 456 теңгеден 611 теңгеге дейін өзгеруге тиіс. Әрине, 2030 жылға дейін теңгені 500 деңгейінде де ұстап тұруға болады, бірақ бұл теңгерімсіздік алдағы жылдары Қазақстанды қуып жетеді, мұны біз 2009, 2014 және 2015 жылдары бастан өткердік, ал оның құны өте-өте жоғары болады.

Нақты бағам әлсіремей, тіпті басқа жағдайлар тең болғанда нығаюы үшін еңбек өнімділігі АҚШ-пен салыстырғанда озық қарқынмен өсуі керек. Бұл принципті түрде мүмкін, бірақ біздің экономика құрылымымен емес.

Сондықтан экономикалық өсімнің 7,8%-ына қол жеткізу өте қиын, өйткені біздің өсім көбіне экономикаға салынатын фискалдық импульс есебінен қамтамасыз етіледі.

Енді бізде экономикалық өсімге қалай қол жеткізілетінінің тетігін өте үстірт сипаттап көрейін. Ол үшін 2023 жылғы ЖІӨ-ні талдайық. ЖІӨ-нің жалпы көлемі 119 трлн теңгені құрады, оның 8 трлн теңгесі — тұтынуға салынатын таза салықтар, ал 111 трлн теңгесі — қосылған құн. 111 трлн теңгенің 67,5 трлн теңгесі — қызметтер өндірісі, 43,5 трлн теңгесі — құрылысты қоса алғандағы тауарлар өндірісі. Қызметтер ішінде басым үлесті сауда алады — 21 трлн теңге. Бұл мәні жағынан сауда компанияларының тауарларды, жұмыстар мен қызметтерді қайта сатудан түскен пайдасы, ал мұнда халықтан бөлек мемлекет те, мемлекеттік сатып алулар және әртүрлі тауарларды, соның ішінде «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ сатып алулары арқылы, қатысады. Үлкен фискалдық импульс саудаға өсім береді және ЖІӨ есептеуде ескерілетін сауда компаниялары пайдасының өсуін қамтамасыз етеді. Білім беру, денсаулық сақтау және кәсіби ғылыми қызмет жиынтығында 13 трлн теңге береді, бұл мәні жағынан мемлекеттік шығыстар болып табылады, және осы салалардағы шығыстар неғұрлым көп болса, ЖІӨ-ге қосатын үлес те соғұрлым көп болады.

Тау-кен саласы, оның ішінде мұнай өндіру, 15 трлн теңгені құрайды. 15 трлнның шамамен жартысы салық түрінде бюджетке кететінін, содан кейін ол мемлекеттік шығыстарға бағытталатынын және олардың ЖІӨ-ге тікелей әсер ететінін түсіну керек. Бізде құрылыс та белсенді өсіп келеді, оған «Жайлы мектеп» және жол құрылысы сияқты Ұлттық жобалар айтарлықтай үлес қосады, бұл да фискалдық импульс болып табылады; сондай-ақ логистика бар, онда негізгі тасымалдаушы — ҚТЖ тарифтерінің өсуі де үлес қосады. Сондықтан мемлекеттік шығыстарды алып тастасақ, бізде ЖІӨ өсімі қатты қысымға ұшырайды. ЖІӨ-нің 5% өсімі — шамамен 6 трлн теңге, ал биыл Ұлттық қордан 6,2 трлн теңге алынды. Осы фискалдық қаражат аталған өсімге жетуге жететініне сенемін, дегенмен әзірге қолмен басқару режимінде өсімді тек 4%-ға дейін жеткізе алдық.

Басқаша айтқанда, біздің өсім негізінен мұнай рентасын фискалдық арна арқылы қайта бөлу есебінен қамтамасыз етіледі, бұл классикалық голландиялық ауруға сәйкес келеді. Ағымдағы алымдар мұнай кірістерінен түсетін ағымдағы түсімдермен әрең жабылып отыр. Мемлекеттік шығыстар есебінен 7% және одан жоғары өсімді қолдап отыру мүмкін емес, өйткені бізде мұнай кірістерінен түсетін түсімдерді ескергеннің өзінде мұндай кірістер жоқ. 7%-дан жоғары өсім үшін экономиканы құрылымдық тұрғыдан өзгерту керек, шетелдік инвестициялар қажет және айтарлықтай ауыр реформалар қажет, оларды енгізу үшін уақыт керек (екі жылда да жасау өте қиын), ал нәтиже тек 3-4 жылдан кейін болуы мүмкін, алғашқы жылдары тіпті рецессия да болуы мүмкін.