ЖІӨ туралы әңгіме

Мароккода жүрген кезде Бейбіт Әлібековпен екеуміздің арамызда ЖІӨ туралы және ЖІӨ-нің өсуі үшін мемлекет кәсіпкерлерді қалай жақсырақ қолдай алатыны жайлы әңгіме өрбіді.

Алдымен мен ЖІӨ-нің нақты не екенін түсіндірдім: бұл қосылған құндардың сомасы мен тұтынуға салынатын таза салықтардың қосындысы. Шын мәнінде, қосылған құн пайда мен еңбекақы қорының сомасынан тұрады. Сондықтан әр компанияның елдің ЖІӨ-сіне қосқан үлесін бағалау үшін түсімдегі ЕАҚ мен пайданың үлесін түсінудің өзі жеткілікті. Осыдан елдің ЖІӨ-сіне ең көп үлес қосатындар: еңбекті көп қажет ететін компаниялар (қызмет көрсету, туризм, аграрлық сала және т.б.) және рентабельділігі жоғары өндірушілер. Соңғылар, әдетте, инновациялық әрі бірегей өндірушілер (кез келген технологиялық өндірушілер, брендті тауар өндірушілер, креативті экономика өкілдері), сондай-ақ жер қойнауын пайдаланушылар (мұнай және тау-кен компаниялары). Еңбекті көп қажет ететін өндірістердің мәселесі — олардың өндіріс ауқымы экономикасымен бәсекелесуі қиын. Мысалы, Бангладештегі миллиондаған бұйым шығаратын тігін фабрикасының өнімі біздің тігін фабрикасының өнімінен әрқашан арзан болады, сондықтан олармен бәсекелесу бізге өте қиын. Сондықтан нарығы шағын және экспорты күрделі елдер үшін ірі өндірушілермен бәсекелесуге тырысудың мәні жоқ. Экономикалық тұрғыдан бұл бизнес түрінің әл-ауқатты арттыру мүмкіндігі қатты шектеулі, себебі еңбекті көп қажет ететін кәсіпорындарға арзан жұмыс күші керек, ал бұл аталған салалардың өсуін білдірмейді: жалақы өскен сайын кәсіпорындар бәсекеге қабілетсіз болып қалады. Айтпақшы, бізде басты мемлекеттік бағдарламалардың бірі — негізінен еңбекті көп қажет ететін салаларды қолдайтын «Қарапайым заттар экономикасы». Мемлекеттік қолдау аяқталысымен, бұл компаниялар тұрақсыз жағдайға тап болады. Сондықтан, менің ойымша, қолдауға инновациялық және бірегей салалардың компаниялары лайық.

Мысалы, Бейбіт Әлібековтің бизнесін алайық. Ол жарнама бизнесінен және ALLOFF киім желісін сатудан тұрады. Екі бизнес те қосылған құны жоғары бизнес болып табылады, өйткені жарнама — тек адами қызметтер, ал ALLOFF-та материалдық өндірістің үлесі 25%-дан аспайды. ALLOFF-тың барлық тауарын өзінің этикалық нормаларына сай, сондай-ақ сапаны бақылау мақсатында Талғардағы жергілікті тігін фабрикасында тігеді, ал оны одан да арзандатып, барлығын Қытайдан тапсырыс беруге болар еді. Бірақ құрылған бренд премиум киім бағасы сегментінде бәсекелесетінін ескерсек, Бейбіт үшін киім өндірісінің үлесі үлкен емес. Сондықтан Бейбіттің тауарлары мен қызметтері бойынша ел үшін қосылған құн үлесіне қарасақ, ол жалпы алғанда 75–90% болады, ал Талғардағы фабрикада киімді тігудің өзінде 40%-дан аспайды, өйткені негізгі шығынды материал сатып алу құрайды және баға бойынша бәсекелесу мүмкін емес.

Бейбіттің қандай да бір мемлекеттік қолдауы бар ма деген сұраққа жауап «жоқ» болды, өйткені оның бірде-бір саласы мемлекеттік қолдауға ілікпейді. Мысалы, қазір ALLOFF брендімен киімнің шағын сатылымдары БАӘ-де және АҚШ-та бар, бірақ бәрі әзірге жүйелі емес, көбіне жеке байланыстардың есебінен жасалған. Сонымен қатар дизайнның жақсы сапасы, дұрыс маркетинг пен бренд көптеген елге экспорттауға мүмкіндік береді. Бірақ сыртқы нарықтарға шығу үшін заң жағынан қолдау мен жылжытуға кететін шығындарды өтеу керек, ал бізде мемлекеттік бағдарламаларда мұның бәрі жоқ, сол сияқты өз өнімін аутсорсингке тапсырыс беретін компанияларға арналған арзан несиелер де жоқ. Жоғарыда жазғанымдай, мұндай кәсіпкерлерді қолдау ел үшін қосылған құнды қосылған құны төмен өндірістерді қолдауға қарағанда әлдеқайда көп береді, өйткені дамыған экономиканың негізі — дұрыс әзірленген тауарлар, жұмыстар мен қызметтер арқылы ақыл-ойды экспорттау. Nike немесе Adidas өз киімін АҚШ-та немесе Германияда тікпейді, оны еңбекақы деңгейі төмен елдерде тіктіреді, ал сатылымнан түсетін негізгі қосылған құн осы өнімдерді ойлап тауып, жылжытатын елде қалады. Сондықтан дәл өнімді жасаушыларды қолдау маңызды.