АЭС туралы

Қазақстандағы АЭС төңірегінде қызу пікірталас жүріп жатыр. Энергетика министрлігінің және пікірталасқа қатысушы басқа тараптардың ұстанымы түсінікті болса да, мұндай электр станциясына қаржылық тұрғыдан қарау қызықты.

Қазақстанның ірі электр станциясын салу бойынша аянышты тәжірибесі бұрыннан бар: есіңізде болса, мен көмірмен жұмыс істейтін Балқаш ЖЭС-ін айтып отырмын. Ол электр қуатының тапшылығы мәселесін шешуге тиіс еді. Көмірді өзіміз көп өндіреміз, сондықтан біз үшін ең арзан энергияның бірі – дәл көмір энергиясы. Жоба 2008 жылы басталды, серіктес ретінде корейлік «Samsung» компаниясын шақырды, ұзақ мерзімді келісімшартқа қол қойды, құрылыс басталып кеткендей болды, жабдықтың бір бөлігін әкелді, алаңды дайындады, ал 2015 жылы девальвация проблемасы туындады. Қайтпек керек: кәрістерге баға доллармен керек, ал біздікілер теңгеден таймады. Кәрістер күтті де күтті, бірақ сол кездегі Үкіметтен шешім күте алмады. Бұл сол кезде Қазақстан тарапынан өте көрегенсіз әрекетсіздік болғаны анық. Нәтижесінде жоба жабылды, «Samsung» компаниясына орасан зор айыппұл төленді, оның барлық инвестициясы қайтарылды, ал Қазақстан электр қуатынсыз қалды. Бұл үлкен қателік болды, өйткені сол кезде Балқаш ЖЭС-ін аяқтаған болса, қазір АЭС туралы мәселе тұрмас еді.

Бірақ бар болса – сол, енді АЭС жайына келейік. Мен технология саласының үлкен маманы емеспін, технологиялардың дамуы мен жинақталған тәжірибені ескерсек, қауіпсіздік – шешілетін мәселе деп сенемін. Мені көбірек қаржы жағы алаңдатады. Қуаты 4,8 гигаватт төрт реакторлы АЭС 25-30 млрд АҚШ долларына түседі. Осындай қуатты қалайтын сияқты. Түркияның «Аққую» АЭС жобасын алсақ, Түркияда келісімге қол қойғаннан бастап құрылыс аяқталғанға дейін 15 жыл кетті. Жоба Түркияға 22 млрд долларға түсті. Инфляцияны ескерсек, бізде бұл 25-30 млрд болады. Түркияда «Росатом» станцияны өзі басқарады және «Росатом» арзан деп санайтын 12 центтік тарифке келісті – бұл бір киловатт үшін 58 теңге. Бізде арзан болады деп ойламаймын, керісінше, қымбат болуы әбден мүмкін. Қазақстанда кім электр қуатын 58 теңгеден сатып алғысы келеді? Бұл – риторикалық сұрақ.

25 млрд доллар көлеміндегі ақшаны 15 жылға бөлгеннің өзінде өзімізге табу қиын болады, бюджетімізде қандай проблемалар бар екенін және Ұлттық қор соңғы бірнеше жылда өспей тұрғанын ескерсек. Бұл жерде, көбіне, салатын елдің несиесі болады. Мұндай елдер аз, менің ойымша, бұл Ресей болады, бірақ санкцияларды ескерсек, Ресей бұл тұрғыда ең сенімді серіктес емес, өйткені құрамында шетелдік бөлігі бар жабдықты жеткізбей қалу тәуекелдері бар және жоба одан да ұзаққа созылуы мүмкін.

Егер осы жылы тек салу немесе салмау туралы шешім қабылданса, содан кейін мердігерді таңдауға тағы екі жыл кетеді. Одан кейін техникалық-экономикалық негіздеме, жобаны әзірлеу және келісу кемінде үш-төрт жылға созылады. Содан кейін құрылыстың өзі шамамен 10-12 жылға жалғасады. Жалпы, менің ойымша, іс жүзінде 16-18 жыл кетеді. Яғни электр станциясын 2040 жылға қарай көреміз.

Экономикамыздың даму барысын ескерсек, теңгеміз осы 16-18 жылда доллармен салыстырғанда міндетті түрде құнсызданады, демек, қандай да бір кезеңде электр қуатының бағасын теңгемен белгілеу мәселесі туындауы әбден мүмкін, өйткені біз электр қуаты арзан елміз. Бұл біздің оны түгел аяқтай алу ықтималдығымыздың онша жоғары емес екенін білдіреді.

Сондықтан қазір АЭС жөнінде таласудың мүлде мәнін көрмеймін, себебі біздің мемлекеттік аппарат бұл мәселені өзі бюрократияға батырып, соңында Балқаш ЖЭС-і сияқты номенклатураға жіберіп жібереді. Ал Балқаш ЖЭС-і әлдеқайда арзан болатын және ондағы тариф та АЭС арқылы бізге ұсынылатын құнмен салыстырғанда қолайлы еді.

Жалпы, көміртегі бейтараптығы туралы бұл әңгімелердің барлығы бізге әзірге қажет емес екені анық: олар бізге тұрақтылық та, пайда да әкелмейді, ал өз көмірімізбен газымыз бар екенін ескерсек, осы отын түрлеріне назар аударып, көмір мен газда жұмыс істейтін станцияларды қалай салу керектігін ойлаған жөн.