2024 жылғы Жолдау қарсаңындағы сын-қатерлер туралы

Әр салада жыл әртүрлі уақытта басталады, ал еліміздің саяси өмірінде жыл 1 қыркүйектен басталады. Дәстүр бойынша, Мемлекет басшысы қыркүйектің басында Жолдаумен сөз сөйлеп, алдағы жылға арналған бастамаларын жария етеді. Қазақстан үшін биылғы жыл сын-қатерлер жылы болады, өйткені экономикада айтарлықтай үлкен теңгерімсіздіктер жинақталуын жалғастыруда.

Биыл 6% экономикалық өсімге қол жеткізу іс жүзінде мүмкін емес екені анық, ал 4%-ға жетсек, ол ғажайып болады. Объективтілік үшін атап өту керек: біздегі басты құлдырау мұнай өндіруде байқалып отыр және бұл елдегі өсімге жалпы алғанда елеулі әсер етті. Өңдеу өнеркәсібі көңіл көншітетін серпін көрсетіп отыр, алайды өсімнің негізгі драйвері құрылыс пен логистика екеніне назар аудару қажет. Құрылыс мультипликативті сала емес, ол әрдайым экономикаға фискалдық импульс берудің арнасы ретінде пайдаланылатынын, ал бұл ұзақ мерзімді перспективада тиімді емес екенін мен талай рет жазғанмын. Биыл, менің ойымша, бұл ұлттық жобалардың нәтижесі. Логистиканың өсуі, көбіне, монополиялық транзиттік тасымалдардағы тарифтердің өсуінен болса керек, бірақ мұнда жаһандық қауіп бар: Қытай Қырғызстан және Өзбекстанмен бірлесіп, Қазақстанды айналып өтетін теміржол салуды бастады. Транзиттік тасымалдарда бәсекелі орта құрудың орнына, біз неге екені белгісіз, оны ҚТЖ арқылы монополияландыруға тырысып жатырмыз.

Бірақ таяу уақытта Қазақстан үшін ең үлкен мәселе Салық және Бюджет саясаты болады. Биыл «Қазатомөнеркәсіп» үлестерін «Самұрық» балансынан Қаржы министрлігінің балансына Ұлттық қор есебінен сатып алу маневрлерінің өзі жағдайды айтарлықтай құтқармайтыны, сірә, қосымша қарыз алу немесе Ұлттық қордан трансферттер қажет болатыны анық. Қаржы министрлігінің қысқаша талдамалық жазбасынан үнемдей бастағаны көрініп тұр, оның ішінде бірінші кезекте Денсаулық сақтау министрлігі соққы астында қалды. Олардың шығыстары небәрі 67%-ға қаржыландырылған. Жақында досым, танымал хирургпен кездестім. Ол көптен бері алғаш рет екі аптадан артық демалысқа шықты, бұл оларда қымбат тұратын операцияларды қаржыландыруға ақшаның жоқтығына байланысты. Адамдар аз ауыра қойған жоқ, оларға жай ғана ақша пайда болғанша күте тұруды өтініп отыр.

Осындай жағдайда жаңа Салық кодексіндегі бастамалар барынша таңқалдырады: олар әлі де жұмыс істемейтін, тиімсіз жеңілдіктер мен преференциялар беруге бағытталған. Салалар ішінде және салалар арасында тең емес жағдай жасау бәсекелестікті ынталандырмауға және өсімнің төмендеуіне алып келеді, бұған бірқатар себеп бар:

Белгілі бір мөлшердегі кәсіпорындарға қолайлы жағдай жасау бизнестің одан әрі ұсақталуына алып келеді, оларда институттануға және корпоративтік басқаруы бар қалыпты жұмыс істейтін корпорациялар құруға ынта болмайды, бұл еңбек өнімділігінің төмендеуіне және жалпы тиімділіктің азаюына алып келеді.

Салалар арасындағы әртүрлі мөлшерлемелер аффилиирленген компаниялар арқылы салықты оңтайландыру схемаларының пайда болуына әкеледі, бірақ бұл дамуға қатты әсер етпейді, өйткені компаниялар үшін таңдаулы компанияларға берілетін преференциялар емес, тең бәсекелік мүмкіндіктер маңыздырақ.

Күрделі салық жүйелері әкімшілендірудің қатаңдау нысандарын тудырады, бұл тексерулердегі субъективизмге (мысалы, аффилиирленгенді анықтауда) себеп болады және тексерілетін компаниялардың дамуын тежейді.

Мұндай мысалдар өте көп, сонымен бірге салық жүктемесінің ұлғаюы мемлекеттік шығыстардың тиімділігінің артуы аясында жүруі тиіс. Ол үшін шығыстарды жай ғана әкімшілік әдістермен қысқарту емес, сонымен қатар көптеген функцияларды нарыққа беру арқылы құрылымдық өзгерістерді белсендірек жүзеге асыру, мемлекеттік аппараттағы еңбек өнімділігін арттыру және мемлекеттік сатып алуды тиімдірек жүргізу қажет.

Өткен Жолдау аясындағы тапсырмалардың орындалуын, әсіресе құрылымдық өзгерістер бөлігінде талдау өте маңызды. Қаржылық инфрақұрылым бөлігінде биржаларды біріктіру жөнінде әзірге түсінік жоқ, бірақ бұл соншалықты күрделі мәселе емес сияқты. Осындай шағын нарықта екі толыққанды биржаны ұстау тиімсіз екені анық. Реттеу мен халықаралық стандарттарға жақындау жөнінен AIX әлдеқайда жақын, сондықтан KASE-нің AIX-ке қосылуы қисынды, сондай-ақ бағалы қағаздар нарығын реттеуді АХҚО-ға беру дұрысырақ болар еді. «Бәйтерек» холдингін реформалау мәселесіне де осы қатысты: бастамалар көп болды, бірақ үлкен өзгерістер көрінбейді, еншілес компаниялар әлі де көп, оларды ұстау әрдайым негізді бола бермейді.

Банктік реттеу де әзірге айтарлықтай күрделі күйінде қалады, ал қазіргі реттеушілік орта нарыққа жаңа ойыншылардың келуі тұрғысынан әзірге тартымды емес. Корпоративтік кредиттеу қажетті өсім траекториясын қамтамасыз ететін қарқынмен өспей тұр. Сонымен қатар шетелдік инвестицияларды қолмен басқару режимінде тарту әзірге үлкен нәтиже бермей отыр, бұл түсінікті, өйткені шетелдіктерге жұмыс істейтін институттар (әкімдіктердің, салық және реттеуші органдардың, құқық қорғау органдарының, сот жүйесінің жұмысы) түріндегі институционалдық кепілдіктер көбірек қажет. Қазірдің өзінде бар АХҚО-ға екпін жасап, барлық органдардың жұмысын біріздендіру қисынды болар еді. Мысалы, АХҚО-ның инвестиция тарту жөніндегі күш-жігеріне қарамастан, көптеген шетелдік компаниялар қазір шешуші рөлге ие болған комплаенс-бақылаудың бір мәнді емес тәсілдеріне тап болады. Банктер арасында бірыңғай тәсілдер жоқ, ал Қаржылық мониторинг агенттігі неғұрлым қатаң ұстанымда, ал басқа елдер қазіргі жағдайды өз мақсатына пайдаланып отыр. БАӘ, Оман, Түркия, Грузия, Армения, Қырғызстан және т.б. өңірлік шетелдік инвесторларды өзіне барған сайын көбірек тартып жатыр, ал біз ел ретінде тартымдылығымызды жоғалтып барамыз. Осы тұрғыдан Қаржылық мониторинг агенттігі ҚНРДА-мен үйлестіріп, шыбынды котлеттен тиімді ажырату үшін комплаенс-бақылаудың бірыңғай қағидаттарын қалыптастыруы тиіс.

Инвестиция тарту мәселесі жүйелі түрде шешілмесе, экономикалық өсімге қол жеткізу өте қиын болады.

Тағы көптеген мәселелер мен кемшіліктерді санамалауға болады, бірақ ең маңыздысы – бюджет тапшылығын қысқарту, салық саясаты, мемлекеттік және квазимемлекеттік секторды реформалау, инвестиция тарту және экономиканы одан әрі ырықтандыру міндеттері.