ҚР салық саясаты

Төмен мөлшерлемелер туралы түрлі теорияларға қарамастан, бізде бұл теорияның әсері айтарлықтай шектеулі: мұнай емес секторда салық базасы өспей отыр, ал шикізаттық емес секторды дамытуға арналған барлық бағдарламалар тиісті нәтиже бермеді. Соның салдарынан қазір Ұлттық қордан түсетін трансферттер бюджет кірісінің ең ірі бабына айналды, ал бюджеттің мұнайдан тыс тапшылығы орасан зор көлемге жетті. Бюджет тапшылығын қолайлы деңгейге жеткізу және сонымен бірге Ұлттық қорда қаражат жинақтау үшін салықтарды арттырумен қатар, салық базасының өсуін ынталандыратын салық саясатының өзін де өзгерту қажет.

Салық саясатын өзгерту жөніндегі қазіргі ұсыныстар даулы және нақты, өзекті есеп-қисаптарға да, әлемдік тәжірибедегі мысалдарға да сүйенбейді.

Салық кодексін әзірлеу қағидаттарға негізделуі тиіс. Олар көп емес, бірақ олarsыз Салық кодексін құру мүмкін емес. Кез келген салық жүйесінің басты қағидаттары мыналар:

теңдік және әділдік қағидаты,

тиімділік қағидаты,

ақылға қонымдылық (үнемдеу) қағидаты.

Ең даулысы, бірақ ең маңыздысы – салық салудың әділдік қағидаты. Мысалы, көлік салығын көліктің болғаны үшін төлейді, ал автомобильді қанша пайдаланғанына қарай төлеу әділ болар еді. Бұған, мысалы, көлік салығын отынға салынатын акцизге қосу арқылы қол жеткізуге болады. Отынды қанша көп жұмсасаң, соншалықты көп төлейсің.

Прогрессивті салық салу да неғұрлым әділ жүйе болып табылады, дегенмен көпшілік бұл туралы тікелей дауласады.

Әділдік жер қойнауын пайдаланушыларға салық салуға да өте өзекті. Жер қойнауы – халықтікі, сондықтан бұл секторға салық салу ең сезімтал мәселе. Бұл тұрғыда барлау сатысы мен өндіру түріне байланысты рентабельділік нормасы маңызды. Қазір жер қойнауын пайдаланушыларға салық салу жүйесі тым теңгерімсіз, ал бұл – елдің бюджетіндегі біздің басты табысымыз болуға тиіс. Сондықтан жер қойнауын пайдаланушыларға салық салудың әлемдік тәжірибеге негізделген, теңгерімді әрі түсінікті жүйесін әзірлеу өте маңызды.

Салық жүйесінің тиімділігі экономиканың дамуын ынталандыру қабілетімен айқындалады, ал мұнда төмен мөлшерлемелер әрдайым жұмыс істей бермейді. Мысалы, прогрессивті салық салу – негізгі ынталандыру әдістерінің бірі. Егер жеке тұлғаға табысынан ішкі сұранысты ынталандыратын шығыстарды (тұрғын үй сатып алуға, білімге, медицинаға, туризмге жұмсалған шығыстарды) шегеруге мүмкіндік берілсе, бұл ішкі тұтынуды ынталандырады, ал адам бұл сомалардан салық төлемейді. Ол ішкі өнімді тұтынатындықтан, салықты оны сатқан тарап КТС және жалақыдан алынатын салықтар түрінде төлейді. Прогрессивті шкала оны осыған ынталандырады. Корпорациялардың табысы бойынша да негізгі құралдар мен материалдық емес активтерді жылдамдатылған амортизациялау, дивидендтерге салық салу және т.б. түрінде осылай жұмыс істейді.

Жер қойнауын пайдаланушылар туралы әңгімені жалғастырсақ, оларды өңдеудің көбірек кезеңін ел ішінде жүзеге асыруға ынталандыру керек. Ол үшін өңдеу деңгейі жоғарылаған сайын жер қойнауын пайдаланушылардың салық мөлшерлемесін төмендету қажет, осылайша өндірістер құруға ынталандыру керек. Бірақ мұны үкімет қазір ұсынып отырғандай КТС-ты саралау арқылы емес, ПҚӨС және роялти мөлшерлемелерін (егер ПҚӨС-ті роялтимен алмастыруды жоспарласа) саралау арқылы жасау қажет.

Менің ойымша, елдегі өндірісті ынталандыру үшін КТС мөлшерлемелерін саралау – ең оңтайлы нұсқа емес, бұған бірнеше себеп бар:

Өндірістің күрделілігін анықтау өте қиын, және бұл дамудың басты белгісі емес. Дамудың басты белгісі – бірегейлігінің арқасында жоғары құнға ие бірегей өнімдер өндіру. Мысалы, креативті экономика шетелде жақсы сұранысқа ие бірегей фильмдер шығарады, осындай салаға КТС бойынша жеңілдік беріле ме? Немесе компьютер өндірісі (негізі – құрастыру) шығарда жоғары өңделген өнім болып көрінгенімен, мәні мынада: бұл Қытайдан әкелінген бөлшектерді жай ғана құрастыру, ал қосылған құн деңгейі жоғары білікті емес құрастырушылардың еңбегі мен сатушының маржасына тең болады. Экономиканың күрделілігін анықтайтын қандай да бір өлшемдер бар шығар, бірақ мұның бәрі субъективті болады деп ойлаймын.

Субъективизмнің кез келген деңгейі шешім қабылдаушы тарапқа деген сенімді төмендетеді, сондай-ақ бюрократия мен шенеуніктерге тәуелділікті арттыратын реттеушілік арбитражды үнемі туғызады. Мұның бәрі инвестициялық ахуалды нашарлатады, сыбайлас жемқорлық пен жікшілдік тәуекелдерін арттырады. Процестер ашық әрі қарапайым болуы тиіс.

Күрделі салықтарды әкімшілендіру оларды жинау шығындарын арттырады. Салықтарды кез келген саралау кәсіпкерлердің оңтайландыруға деген тұрақты ынтасына әкеледі. Көпсалалы ірі холдингтер шығындарды мөлшерлемелері жоғары компанияларға ауыстыра бастайды, бұл тексеруге кететін шығындарды арттырады, сондай-ақ салық тексерулері кезінде субъективизм өседі, бұл инвестициялық ахуалдың төмендеуіне, сыбайлас жемқорлық пен жікшілдікке әкеледі.

Бір салық шеңберіндегі кез келген арбитраж әрдайым көптеген проблеманы туғызады, оларды шешу өте қиын, ал белгілі бір кәсіпорындарды іріктеп қолдау әрқашан теңгерімсіздік тудырады. Өндірістің негізгі өлшемі оның бәсекеге қабілеттілігі болуы керек. Қарапайым өнімдердің өзі жоғары өнімділік пен жоғары сапа жағдайында жоғары қосылған құн мен өндіріс өсіміне әкеледі, ал күрделі өндірістер олардың бәсекеге қабілетті болатынына кепілдік бермейді. Сондықтан өнеркәсіптік өндірісті ынталандыру ешбір жағдайда кәсіпорындардың жекелеген санаттарына жеке жеңілдіктер белгілеу арқылы жүзеге асырылмауы тиіс. Керісінше, барлық кәсіпорындар үшін бірыңғай қағидаттар енгізілуі керек. Әлемде бәрі баяғыда біздің орнымызға ойластырылған, сондықтан Салық кодексі шеңберінде өнеркәсіптік өндірісті ынталандыру үшін мыналарды жасауға болады:

Кез келген жабдыққа, сондай-ақ өнеркәсіптік ғимараттар мен құрылыстарға жылдамдатылған амортизация. Бұл компанияларға салынған қаражатты тезірек қайтарып, оны басқа өндірістерге қайта инвестициялауға мүмкіндік береді.

Қаржылық лизинг жүйесі арқылы сатып алынатын жабдықты ҚҚС-тан босату. Бұл компанияларға қаражатты ҚҚС-қа қатырып қоймауға және бастапқы инвестицияларды қысқартуға мүмкіндік береді, сондай-ақ елде лизингтің дамуын ынталандырады.

Технологиялық жабдықты импорттау кезінде ҚҚС төлеуден босату. Бұл норма бұрын да болған, оны жаңғыртуға, жеңілдетуге және автоматтандыруға болады.

Есепке жұмсалатын шығындарды қысқарту мақсатында компаниялар үшін салықтық және бухгалтерлік есепті үйлестіру. Қазір көптеген шығыс шегерімге алынбайды, ал бір бөлігінің есептеу әдістері әртүрлі, мысалы, провизиялар.

ҒЗТКЖ шығыстарына арттырылған коэффициент қолдану, бірақ бұл үшін алаяқтық пен КТС бойынша салық базасын төмендетуден аулақ болу мақсатында осындай ұйымдарды зерттеу ұйымдары ретінде тіркеу талап етіледі.

Әрбір келесі өңдеу кезеңі үшін ПҚӨС мөлшерлемесін төмендету және 4–5-кезеңде мөлшерлемені нөлдеу.

Материалдық емес активтерге жұмсалған шығыстарды оларды сатып алған кезеңде толық көлемде есептен шығаруға рұқсат беру.

Салық кодексі қарапайым болуы тиіс, күрделі есепсіз және субъективизмсіз. Мөлшерлемелер әділ және экономикалық тұрғыдан негізді болуы керек. Инвесторлар үшін төмендетілген мөлшерлемелерден гөрі салықтық әкімшілендірудің ашықтығы маңыздырақ, өйткені пайда алынған болса, компаниялар КТС-ты әрдайым алдын ала ескереді, ал айыппұлдар мен қосымша есептеулерді ешкім ешқашан жоспарламайды. Инвестор үшін жеңілдіктер емес, болжамдылық маңызды.

Алғашқы Салық кодексі Қазақстанда 2001 жылы қабылданды. 7 жыл қолданылғаннан кейін оны 2009 жылы күшіне енген жаңасы алмастырды. 2009 жылғы үлгідегі кодекс 9 жыл қолданылды, ал 2018 жылы үшінші Салық кодексі қабылданды, ол бүгінге дейін күшінде. Қазір 2024 жыл, және биыл 2025 жылдан бастап қолданысқа енгізілуге тиіс жаңа Салық кодексін әзірлеу жоспарланып отыр, басқаша айтқанда, үшінші Салық кодексі, сірә, 7 жыл қолданылады. Ең қызығы, салық жүйесі қағидатты түрде 2002 жылдан бері мүлде өзгерген жоқ, ал әрбір келесі кодекс алдыңғысының жетілдірілген көшірмесі болды. Қазір де, сірә, ескі кодекс негізге алынып, салық саясатының өзін өзгертпей, жай ғана сыртқы түзетулер енгізіледі. Шынымды айтсам, кодексті үнемі қайта жазудың үлкен мәнін көрмеймін, өйткені мұндай өзгерістерді қолданыстағы Кодекске өзгерістер енгізу арқылы да жүзеге асыруға болады. Егер Кодексті қайта жазатын болса, оны сырттан консультанттар тарта отырып, қолданыстағы Кодекске байланбай, нөлден жазған жөн. Рас, мұндай процесс, егер біз қойылған мақсаттарға сай келетін жұмыс істейтін құжат алғымыз келсе, кем дегенде екі жылға созылады.

Біздегі барлық проблема көлеңкелі экономикада және салықтық әкімшілендірумен айналысып, мәселені шешсек, бюджеттің кіріс бөлігі де шешіледі деген пікір бар. Бұл өте даулы көзқарас, оған бірнеше себеп бар:

Бізде көлеңкелі экономиканы және оның кірістерді арттыру мақсатында бюджеттің кіріс бөлігіне әсерін ғылыми дәлелденген бағалау жоқ, сондықтан бәрі соншалықты бірмәнді емес. Есепке алынбаған және салық салынбаған кез келген табыс әрі қарай салық салынатын шығысқа айналады, сәйкесінше көлеңкелі секторды қысқарту кейбір кәсіпорындардың кіріс бөлігін жанама түрде қысқартады, бұл салық төлемдерін азайтады. Мұны есептеу оңай міндет емес: ол үшін көп деректер мен үлкен аналитикалық команда қажет. Салықтық әкімшілендірудің болашақ кірістерге әсері туралы шешімдерді сезім мен субъективті пікір деңгейінде қабылдау өте қауіпті, және мұның бәрі нөлдік нәтижеге әкелуі мүмкін, өйткені мәселе әкімшілендіруде емес, салық жүйесінде.

Бізде нені көлеңкелі экономикаға жатқызу керектігі туралы өлшемдер жоқ: мысалы, жезөкшелік пен есірткіні көлеңкелі экономика деп анық айтуға болса, мемлекет бізге заңды түрде жасауға мүмкіндік беретін ЖК және ЖШС арқылы бизнесті бөлшектеуді көлеңкелі экономика деп айту қиын, дегенмен екеуі де салық төлемейді.

Салықтар қарапайым болуы керек, бірақ жеңілдетілген болмауы керек. Бұл дегеніміз: белгілі бір салық төлеушілерге неғұрлым көп жеңілдік берсек, мұндай жүйелерді әкімшілендіру соғұрлым қиындай түседі, өйткені субъективті пайымы бар заңды жеңілдіктер әрқашан салықты оңтайландырудың түрлі схемаларын туғызады, қазір елімізде бұл жаппай орын алып отыр. Бұған жол бермеу үшін жеңілдікті режимдер өте қарапайым әрі нақты болуы керек, ал классикалық салықтарда жеңілдіктер мен ерекшеліктер болмауы тиіс. Біздің жүйеде мұның бәрі бар, және Салық жүйесін түбегейлі өзгертпей, әкімшілендіру мәселесін шешу өте қиын әрі қымбат болады.

Барлық мүмкін қағидаттарды тізіп шығу үлкен мәтін көлемін талап етеді, сондықтан мен енгізуге болатын және жинаулылық мәселелерін шеше алатын, бірақ көптеген кәсіпкерге ұнамайтын кейбір жүйелік шараларды ғана келтіремін:

ҚҚС-ты есептеуді жеке шот арқылы кассалық әдіспен жүргізу керек, бұл оны толық ашық етуге мүмкіндік береді. Айтпақшы, бұл рөлге біздің электрондық теңге әбден жарай алады, мұнда оны қолданудың мәні зор болады;

Шағын және микробизнес үшін оңайлатылған режимдер тек B2C сегментіне ғана берілуі тиіс, бұл қазір өте кең таралған ЖК қызметтері арқылы салықты оңтайландыру olқылығын толық жояды;

Кейбір қызмет түрлері бойынша нөлдік мөлшерлемелер жойылуы керек, ал көмектескіміз келсе, мұны жеңілдік көлемін бақылауға мүмкіндік беретін субсидиялау жүйесі арқылы жасау қажет;

Еңбекақы төлеу қорына салық салу жүйелері бір салыққа біріктірілуі керек, қорлар арасында бөлуді мемлекеттің өзі жасай алады деп ойлаймын;

Жер қойнауын пайдаланушылардың ауыр, есептеуге күрделі және нашар әкімшілендірілетін салықтары өндіруден емес, өткізуден төленетін қарапайым роялтиге түрлендірілуі тиіс;

Табыс салықтары прогрессивті болуы керек, бұл шығыстар мен инвестициялауды ынталандыруға мүмкіндік береді;

Меншікке салынатын салықтар объектілердің нарықтық бағасына байланыстырылуы керек, бұл оларды әділірек етеді;

Кәсіби қызметкерлер үшін олар төлейтін салықтың жеке түрі болуы керек. Мысалы, адвокаттар, риэлторлар және т.б. Мұндай қызметкерлерді аккредиттеу және кәсіби қауымдастыққа мүшелік болуы тиіс.

Басқа салықтармен біріктіруге болатын салықтар, мысалы, көлікке салынатын салықты жанар-жағармай материалдарына салынатын акцизге қосуға әбден болады. Әкімшілендіру шығындарын қысқарту және жанар-жағармай материалдарының бағасын көршілермен теңестіру екі міндетті бірден шешеді.

Тізімді жалғастыра беруге болады, бірақ идея мынада: салықтар неғұрлым қарапайым әрі түсінікті болса, оларды әкімшілендіру соғұрлым жеңіл болады. Жеңілдік үстіне жеңілдік болып, сол жеңілдіктер арқылы салық жүктемесін азайту мүмкіндігі болғанда, бұл салықтық әкімшілендірудің күрделенуіне, ең бастысы, салық қызметкерлерінің субъективті пайымына әкеледі, ал субъективизм – әрқашан сыбайлас жемқорлыққа жол ашатын алаң.