Жаңа Салық кодексіне қатысты

Өткен жылдардағы қателерді түзету көп жағдайда өте қиын, кейде тіпті саяси тұрғыдан тиімсіз де болады. Мемлекет кәсіпкерлерге қандай да бір жеңілдік, жеңілдетулер беріп немесе теңсіздік туғызған кезде, мұны елдің экономикалық пайдасы үшін емес, көбіне саяси дауыс алу үшін жасайды, ал мұндай дауыстың әсері өте қысқа мерзімді. Кейін мұндай шешімдерді түзету өте қиын, себебі жалпы экономикалық үдерістерді түсінбейтін жекелеген экономика субъектілері жалпы алғанда белгілі бір бенефиттер алады, бірақ бұл елдің дамуына өте қатты зиян келтіреді: бір адамдар мұндай жеңілдіктерден артықшылық пен үнемдеу алатын сияқты көрінгенмен, жалпы жүйе дамымай, тежеліп қалады. Мысалы, арзан бензин мен арзан коммуналдық қызметтерді барлығы мемлекеттен келген игілік деп қабылдайды, бірақ іс жүзінде бұл инфрақұрылымның тозуына, өндірісті кеңейту мүмкіндігінің болмауына және табыстың төмендеуіне, ал түптің түбінде апаттарды жою үшін және компаниялардың жай ғана аман қалуы үшін тарифтердің күрт өсуіне әкеледі. Мұны көптеген елдер бастан өткерген.

Шағын кәсіпорындарға арналған салық жеңілдіктері түріндегі жасанды кедергілер ШОБ-тың өсуіне емес, бизнестің ұсақталуына және шағын кәсіпорындардың орта және ірі кәсіпорындарға айналу жолындағы институционалдық өсуінің тежелуіне әкеледі. Бұл өз кезегінде экономикадағы еңбек өнімділігінің жалпы төмендеуіне, демек, экономика өсімінің баяулауына және халық табысының азаюына алып келеді. Сондықтан шешім қабылдау кезінде макродеңгейдегі және микродеңгейдегі көзқарас әрдайым өзгеше болады.

Соңғы 20 жылда біздің салық жүйесі популистік шешімдер аясында мүмкін болатын барлық қателікті жіберіп, қаржы жүйесіміздің түгел теңгерімсіздігіне әкелді. Макродеңгей үшін зиянды барлық жеңілдікті кері қайтару үшін енді жылдар бойы ерік-жігермен шешім қабылдау қажет. Жаңа салық кодексінің қабылдануын салауатты ақыл-ойдың жеңісінің бір бөлігі деп атауға болады, бірақ бәрін түзету мүмкін болмады, тек бір бөлігі ғана түзелді. Келесі өзгерістер мен түзетулер салық кодексінің әртүрлі бөліктеріне салауатты ақыл-ойды одан әрі енгізеді деп ойлаймын. Енді негізгі өзгерістер бойынша шағын пікірлерімді айтайын: кейбір тұстарда келісемін, кейбіреулерінде келіспеймін.

ҚҚС мөлшерлемесін 16 %-ға дейін көтеру — бұл, былайша айтқанда, компромисс шешім. Мұнайдан түсетін кірісті есептемегенде, мемлекеттік бюджетіміздегі теңгерімсіздік деңгейі соншалықты жоғары, сондықтан бюджеттегі негізгі салық бойынша мөлшерлемені көтермей, мәселені шешу мүлде мүмкін емес. Менің жеке есептеулерім мөлшерлеме 20 % шамасында болуы керек екенін көрсетті, бірақ мұның ауыр екенін барлығы түсінеді: бұл біржолғы инфляцияға үлкен әсер етеді, және бізде ҚҚС төлеу бойынша жеңілдіктер өте көп. Әлеуметтік шығыстар деңгейі жоғары мемлекеттерде, ал біз соның қатарындамыз, салық мөлшерлемелері әдетте өте жоғары болады. Мысалы, Еуропа елдерінің көпшілігі әлеуметтік мемлекеттер болып табылады, және бұл елдерде мөлшерлемелер деңгейі шектен тыс жоғары — бұл табысты қайта бөлу тетігі. Қазақстанда бір кездері ҚҚС мөлшерлемесін 12 %-ға дейін төмендеткенде, бұл әлеуметтік шығыстардың, инфрақұрылымға жұмсалатын шығыстардың қысқаруына және мұнай бағасына толық тәуелділікке әкелді.

Бөлшек салық енді тек бөлшек сауда үшін қалды. Шағын бизнес үшін төмендетілген мөлшерлемелердің енгізілуі бизнестің түгел ұсақталуына және салық төлеуден жалтарудың үлкен схемаларының құрылуына әкелді. Бөлшек салықтың мәні салық жүктемесін азайтуда емес, ШОБ үшін салықты есептеуді жеңілдетуде болуы тиіс еді. Бірақ лоббизмнің нәтижесінде B2B сегментінде жұмыс істейтін орта бизнес ұсақтала бастады және салық төлемдерін қысқартты. Бұл салық түсімдерінің азаюына әкеліп қана қоймай, орта бизнестің ірі бизнеске өтуіне де кедергі туғызды. Сонымен қатар бөлшек салық әділетсіз бәсекеге де әкелді, өйткені ірі кәсіпкерлер дәл осылай ұсақтала алмады, нәтижесінде басқа субъектілерге қарағанда көбірек төледі, бұл оларды қатты ынтасыздандырды. Енді бөлшек салық тек бөлшек сауда сегментінде және жоғары шекпен — 2,4 млрд теңгемен жұмыс істейді. Бұл кәсіпкерлер үшін аз-маз тең жағдай жасауға мүмкіндік береді, ал кәсіпкерлерде B2B сегменті арқылы салықты оңтайландыру мүмкіндігі жойылады.

ҚҚС бойынша шек — 40 млн теңге. Мен негізгі білімім бойынша салықшымын және ҚҚС қалай жұмыс істейтінін түсінемін: B2B сегментінде жұмыс істейтін кәсіпкерлер үшін ҚҚС үстеме есептелуі, кейін тізбекте шегерімге алынуы тиіс, нәтижесінде әсері болмайды. Бөлшек саудада жұмыс істейтіндерде бөлшек салық бар, онда шек 2,4 млрд теңге және ҚҚС жоқ, бірақ бізде жеңілдіктер мен преференциялардың көптігінен ҚҚС парадигмасының өзі қатты өзгеріп кетті: ҚҚС бөлшек саудаға жетпеді, тізбектер үзіліп, ҚҚС төлеуді оңтайландырудың, оның ішінде қолма-қол ақшаға айналдыру мақсатындағы үлкен схемалар құрылды. Сондықтан 40 млн теңге шегі мәселені шешуден гөрі, сондай-ақ компромисс. Жоғары шегі бар бөлшек салықтың енгізілуімен және жалпыға бірдей белгіленген режим үшін шағын шектің болуымен 40 млн-ның өзі онша маңызды мәселе болмай қалады деп ойлаймын, бірақ алғашқы кезеңдерде бизнес бәрібір одан әрі ұсақтала береді.

ҚҚС төлеу үшін аванстауды енгізу. Мен бұл тақырыпқа жеткілікті тереңдеп бардым. Қаржы министрлігі бюджетті толықтыру мәселесін ғана емес, сонымен қатар экспорттаушылар үшін ҚҚС қайтару үдерісін құруды да шешуге тырысып отыр, бұл экономиканы ынталандырудың аса маңызды міндеті болып табылады. Қазір бұл өте күрделі әрі сыбайлас жемқорлыққа толы, әкімшілендіруге үлкен күш қажет ететін үдеріс. ҚҚС аванстауды енгізу ҚҚС қайтару үшін пирамида құру үдерісін толық жоюы тиіс, ал ҚҚС-ты қашан да болса қайтарғандар мұның не екенін біледі. Бюджет қағидаты мемлекет бюджетке шынымен төленген ҚҚС-ты ғана өтейтіндей құрылған. Бұрын шот-фактуралар жазылатын, олар бойынша ҚҚС есепке алынатын, бірақ біреулер әртүрлі себептермен — ақшасы жоқ, бір күндік компания, банкроттық және тағы басқа — төлемейтін, міне, осы мақсаттар үшін салықшылар пирамидалар құратын, ал егер пирамидадан төлемеушілер табылса, экспорттаушыға бұл сома өтелмейтін. Техникалық тұрғыдан бұл экспорттаушының мәселесі емес, өйткені ол қосалқы мердігерге әсер ете алмайды, бірақ мемлекет те төленбегенді өтемеуде өзінше дұрыс. Жаңа жүйе жеке шотында ҚҚС жоқ компания шот-фактура жаза алмайтындай құрылған, нәтижесінде пирамида және ҚҚС төленбеу мәселесі толық шешіледі. Адал кәсіпкерлердің ақшасын аванстарға аудармауы мәселесін шешу үшін жүйені одан әрі жетілдіру керек деп ойлаймын, атап айтқанда — ТБЖ арқылы адал кәсіпкерлерге салықтық кредиттер беру, аванстарды банк кепілдіктерімен алмастыру мүмкіндігін қосу және ҚҚС-ты ай сайын төлеуге көшу.

ЕДБ үшін жоғарылатылған КТС — бұл туралы көп жазғанмын, қайталамаймын. Тек бизнес субъектілері үшін тең емес жағдай жасау салықтық оңтайландыруға әкелетінін, ал банктердің мұны белсенді пайдаланатынын айтамын. Басқа жағынан, аса көп пайданың табиғаты реттеуде жатыр және оны мемлекеттің өзі жасаған: реттеушілік бұрмалауларды түзетудің орнына мемлекет жаңа бұрмалаулар туғызып, бұрмалаулармен күресіп отыр. Ағымдағы шоттар бойынша пайыз есептеуге тыйым салу мен валюталық депозиттер бойынша пайыздарды шектеудің ірі ЕДБ-ге триллиондаған пайда әкелетіні баршаға белгілі, ал КТС мөлшерлемесін көтеру банк секторының одан әрі шоғырлануына әкеледі, өйткені ірі банктер шағын банктерге қарағанда аз қысымда болады.

Тұрғын үй жылжымайтын мүлкін ҚҚС салық салынатын базаға қосу. Бір жағынан, құрылыс саласында ҚҚС және оны оңтайландыру бойынша схемалар ең көп болғанын барлығы түсінеді, бірақ екінші жағынан, тұрғын үйдің бастапқы нарығы тек өзара ғана емес, ҚҚС төленбейтін қайталама тұрғын үй нарығымен де бәсекелесетінін түсіну керек, және бұл, сөзсіз, бастапқы нарыққа қысым түсіруге әкеледі; пәтерлер қос бағамен сатылатын көлеңкелі нарықтың тәуекелдері артады. Жалпы ұлттық деңгейде еңбек өнімділігінің өсуі үшін урбанизация және адамдардың ауылдан қалаға көшуіне ынталандыру қажет, ал ол үшін ірі қалалар өсуі керек. Бұл үшін пайдалануға берілетін тұрғын үйдің үздіксіз өсуі қажет, бірақ тұрғын үйге ҚҚС енгізу тежегіш болады. Бұл қаншалықты орынды екеніне сенімді емеспін.

ЖТС бойынша прогрессивті салық салу жүйесі — бұл дұрыс норма, дамыған елдердің көпшілігінде прогрессивті салық салу жүйелері қолданылады, бірақ мұнда бір «бірақ» айту керек: прогрессивті жүйе ақшаны ел ішінде жұмсауды ынталандыратын салықтық шегерімдермен — ипотека бойынша пайыздарды шегеру, алғашқы тұрғын үйдің құнын шегеру, емделуге және білім алуға шегерім және тағы басқалармен — бірге жұмыс істеуі тиіс. Әзірге бізде бұл енгізілмеді, және мұның бәрі әлі егжей-тегжейлі зерделеуді және қарауды қажет етеді.

Жаңа салық кодексінде тағы да көптеген жаңа бастамаларды байқауға болады; мен ел экономикасына әсер ететін ең маңыздыларын атап өттім. Жалпы алғанда, жаңа салық кодексі — үлкен алға жылжу екенін, бірақ ол көбірек мәжбүрлі қадам екенін түсіну керек, сондай-ақ оны жетілдіру бойынша, дәлсіздіктерді жою, бизнес-үдерістерді нақтылау және қателерді анықтау мақсатында үлкен жұмыс әлі алда.