Халықтың шамадан тыс кредиттелуін ЖІӨ-ге қатынасымен өлшеуге болмайды

Халықтың шамадан тыс кредиттелуі туралы баяғыдан жазғым келіп жүрген. Бұл тақырыпта пікірталас көптен бері жүріп жатыр, мен түрлі көзқарасты естіп жүрмін. Әрине, қаржы ұйымдары кредиттердің ЖІӨ-дегі үлесіне сілтеме жасап, бізде шамадан тыс кредиттелу проблемасы жоқ дейді, ал мемлекет пен проблемалы қарыз алушылар бар дейді. Реті бойынша талдап көрейік.

Біріншіден, шамадан тыс кредиттелуді ЖІӨ-ге шаққандағы үлеспен есептеу дұрыс емес. Себебі ЖІӨ – елдің жалпы алғанда қанша тапқанын көрсететін көрсеткіш, ол негізінен пайда мен жалақыдан тұрады. Бізде ЖІӨ-нің негізін тау-кен секторы құрайды, ал ол көбіне жалақыдан емес, пайдадан тұрады. Дамыған елдермен салыстырғанда, бізде ЖІӨ құрылымындағы жалақының үлесі өте аз, ал кредит бойынша төлеу қабілетін еңбекақы деңгейі айқындайды. Сондықтан, мысалы, Швеция мен Қазақстандағы шамадан тыс кредиттелуді ЖІӨ бойынша салыстыру мүлде дұрыс емес.

Екіншіден, шамадан тыс кредиттелу кредит түріне де байланысты. Дамыған елдерде кредиттердің басым бөлігін ұзақ мерзімге берілетін ипотека мен автокредиттер құрайды, ал бізде бұл – тауарға берілетін тұтыну кредиттері, оларды қайтару мерзімі әлдеқайда қысқа. Сондықтан шартты түрде, қарыз көлемі бірдей болғанның өзінде, айлық жүктеме мүлде басқа болады: ипотека, мысалы, 20 жыл бойы қайтарылады, ал тұтыну кредиті 3 жылға беріледі. Айлық төлемге түсетін жүктеме 7 есе жоғары болады.

Үшіншіден, дамушы елдердегі кредиттер бойынша жоғары мөлшерлемелер де айлық төлемге түсетін жүктемені арттырады. Егер бізде мөлшерлеме 40 % шамасында, ал дамыған елдерде 10 % шамасында болса, бұл айлық төлемде әлдеқайда айқын көрінеді. Мысалы, 36 айға алынған 1 млн теңге кредит төлемінің құрылымында кредит бойынша пайыздардың үлесі 50 %-дан асады, яғни бізде кредиттеу сыйымдылығы айтарлықтай аз.

Төртіншіден, шамадан тыс кредиттелуді бүкіл халық бойынша жалпылама қарауға болмайды. Оны сегменттер бойынша қарап, кімдерде кредиттердің табыстағы үлесі белгілі бір шектен асатынын анықтау керек. Табыстағы үлеске қарап қана баға беруге болмайды. Мысалы, табысы 300 мың теңге және кредит жүктемесі табыстың 50 %-ын құрайтын қарыз алушыда 150 мың теңге қалады, ал 2 млн теңге алатын адамда жүктеме дәл сондай деңгейде болғанда 1 млн теңге қалады.

1 млн теңгеге қалыпты өмір сүруге болады, ал 150 мың теңгемен өмір сүру әлдеқайда қиын. Табыс деңгейі жоғары дамыған елдерде шамадан тыс кредиттелудің әлдеқайда жоғары болатыны да осымен түсіндіріледі: олар табысының 70 %-ын кредитті өтеуге жұмсауға да шамасы келеді.

Сондықтан кредиттерге қызмет көрсетуге жұмсалатын табыс үлесін ең төменгі күнкөріс деңгейін шегере отырып салыстыру керек.

Демек, бізде халықтың басым бөлігінің шамадан тыс кредиттелуі шынымен де бар. Бірақ бұл мәселені тыйым салу мен шектеу арқылы шешуге болмайды, өйткені халықтың басым бөлігі кредитті жақсы өмірден емес, амалсыздан алады. Егер оларға реттелетін қаржы ұйымдары кредит бермесе, онда реттелмейтін қара және сұр өсімқорлар береді.

Шамадан тыс кредиттелудің негізгі себебі – халық табысының төмендігі, инфляция және бәсекелестіктің болмауы. Мұның бәрі соңғы жылдардағы қате экономикалық саясаттың салдары.

Мысалы, соңғы жылдардағы инфляция халықтың табысын айтарлықтай құнсыздандырды: табыс өсті, бірақ бәрінде емес, табыс бойынша теңсіздік артты, дегенмен орта есеппен бәрі жақсы сияқты көрінеді. Жоғары инфляция ел ішіндегі инфляцияны үдеткен бірқатар мемлекеттік бағдарламалардың салдары болды: жеңілдетілген ипотека бағдарламалары, зейнетақы ақшасын үлестіру, жеңілдетілген автокредиттер, тұтыну кредиттерін кешіру, экономика мен еңбек өнімділігінің өсіміне сай келмейтін өнімсіз мемлекеттік шығыстардың өсуі және тағы басқалар.

Жоғары инфляция бизнес үшін де, халық үшін де мөлшерлемелердің жоғары болуына себеп болды. Дегенмен халық үшін мөлшерлемелердің жоғары болуы осы секторда бәсекелестіктің төмендігінің, сондай-ақ проблемалы қарыз алушыларды үнемі қорғайтын мемлекеттік саясатқа байланысты тәуекелдердің жоғарылығының салдары. Төленбеген кез келген қарыз жақсы қарыз алушының мойнына мөлшерлеменің өсуі түрінде түседі.

Сондай-ақ бізде бөліп төлеу және маркетплейс сегменті жеткілікті реттелмейді: адамдар бөліп төлеп сатып алғанда, бұл сатып алудың қаржылық жағын әрдайым түсіне бермейді. Бұл жеке тақырып, оған неғұрлым мұқият талдау қажет.

Сондықтан халықтың шамадан тыс кредиттелуі мәселесін шешу үшін, біріншіден, соңғы жылдардағы инфляция салдарынан төмендеген халықтың нақты табысы мәселесін шешу керек. Екіншіден, инфляциямен күресіп, жеңілдетілген кредиттеудің осы бағдарламаларының бәрін тоқтату қажет. Олар тек жеңілдетілген кредит ала алатын адамдарға ғана тиімді, ал басқалардың бәрі үшін осы жеңілдіктер есебінен тауарлар мен игіліктердің қымбаттауына байланысты олардың қолжетімсіз болуына әкеледі.

Үшіншіден, қаржы нарығына басқа ойыншылардың кіруіне қойылатын талаптарды қысқарту арқылы бәсекелестікті арттыру керек. Мысалы, нишалық банктер мен необанктер үшін нарыққа кіру кедергілерін төмендету мақсатында жеке талап белгілеу қажет. Бұл бәсекелестікті күшейтіп, кредиттер бойынша пайыздарға әсер ететін банктердің маржасын төмендетеді.

Төртіншіден, сала тәуекелдерін қысқарту арқылы мөлшерлемелерді төмендету мақсатында проблемалы қарыз алушыларға қойылатын талаптарды күшейту қажет.

Сондай-ақ БЖК-ны кредит беру кезінде есепке алынбауға тиіс ең төменгі азайтылатын тұруға арналған табыспен ауыстыруды ұсынар едім. Бұл шағын лимиті бар кредит карталарына қатысты болмауға тиіс, ал қалған кредиттер бойынша, мысалы, кредиттеу үшін табыс ретінде тек 200 мың теңгеден асатын сомаларды ғана тану керек.