Ұлттық жоспарға талдау: 2029 жылға дейінгі кезеңге арналған құжат

Ақыры 2029 жылға дейінгі Ұлттық даму жоспарын оқып шықтым. Жақсы жағынан айтсам, онда пайдалы талдау мен керекті бастамалар өте көп, бірақ оларды мұнда сипаттамаймын. Алғашында барлық бастаманы талдап, әрқайсысы бойынша ескертулерімді жазғым келген, бірақ олар көп, ұсақ әрі жүйесіз, дегенмен өте маңызды. Сондықтан жүйелік мәселелер туралы көбірек жазуды жөн көрдім. Құжаттың өзі белгілі бір салалардың қалай көрінгені дұрыс екенін айтатын «тілектер тізіміне» ұқсайды, ал осы мақсаттарға қол жеткізу тетіктері жоқ, көбіне бұлар министрліктер мен ведомстволардың бағдарламалары болып шығар. Соған қарамастан, даму жоспары деңгейінде мүлде ашылмаған сұрақтар бар, ал олар шешуші мәнге ие, жоспарда бөлшектеніп берілген немесе мүлде көрсетілмеген.

Біріншіден, біздің еңбек өнімділігі неге төмен, бізге шетелдік инвестициялар неге келмейді және экспорт деңгейі неге төмен екені туралы талдау жоқ. Еңбек өнімділігін арттыруды, инвестиция тартуды немесе экспортты көбейтуді әкімшілік, яғни «кеңестік» әдістермен жүзеге асыру өте қиын, ал бүкіл құжат көбіне әкімшілік әдістерге құрылған. Мысалы, ТНК-ларды қолмен басқару режимінде тарту, өндірістерді протекционизм арқылы локализациялау, арзан тарифтер, офтейк-келісімшарттар және т.б. Инвесторлардың бізге келмеуінің себептері бұлар емес, ал кейбір бастамалар, керісінше, еңбек өнімділігін төмендетеді. Мысалы, локализация мен протекционизм еңбек өнімділігіне зиян екені анық.

Екіншіден, институционалдық реформалар іс жүзінде сипатталмаған, ал жұмыс істейтін институттардың болмауы инвестиция мен еңбек өнімділігінің төмендігінің басты себебі болып отыр. Бізде өзгерту мен енгізу керек нәрсе көп, түбегейлі реформалар қажет. Бюджет ережелері жұмыс істемейді, бюджет теңгерімсіз, салық саясаты айқын емес, заң үстемдігі күмән тудырады, мемлекеттік қызметтегі меритократия айтарлықтай зардап шегуде, мемлекеттік қаржыны парламент толық бақыламайды, өңірлер арасындағы бюджетаралық қатынастар прогрессивті емес, әкімдердің сайлануы айқындалмаған және т.б.

Үшіншіден, салаларды жекешелендіру, мемлекеттік қаржыландырудан бас тарту және т.б. арқылы мемлекеттің экономикадағы рөлін азайту туралы айқын ақпарат жоқ. Мысалы, қазір тек шетелдіктер басқаратын ТШО, Қарашығанақ және басқа жобалардағы үлестердің арқасында ғана тұрған тиімсіз ҚМГ қажет пе? Негізінде, бұл компанияларда мүддені ҚМГ-сіз де «Самұрық» білдіре алады. Немесе жоғары мөлшерлемелер жағдайында «Самұрықтың» өтімділігі есебінен табыстылығын арттырған «Қазпошта». Тағы «Самұрық-Энерго», «Тау-Кен Самұрық», «ҚазМұнайГаз» және т.б. бар. Қандай да бір мемлекеттік компанияға келгенде тиімділікті арттыратын өте жақсы менеджерлер көп екенімен таласпаймын, бірақ бұл жүйелі емес, басшылық ауысқан сайын бәрі қайтадан нашарлайды. Мысалдар көп және оларды бәрі біледі. «Бәйтерек» реформаланып, субсидиялау мен арзан несие беру институты емес, толыққанды даму институты болуы тиіс сияқты еді, бірақ ол туралы іс жүзінде ештеңе жоқ.

Қазір ең үлкен мәселе – өсіп келе жатқан және азаймайтын бюджет тапшылығы. Мемлекеттік шығыстар шоғырландырылмаған, мемлекеттік шығыстар қашан артады, қашан қысқарады, қалай қысқарады және мұның бәрі елдің макроэкономикасына қалай әсер етеді деген айқын ережелер жоқ. Бізде алдымен бюджет қабылданады, оған өте оптимистік түсімдер айқындалады, ал ақша жоқ екені түсінілген кезде бюджетті қысқарту талқысы мен процесінсіз қаражат Ұлттық қордан алынады. Бюджеттен тыс қаржыландырудың қозғалысы да толық ашық емес, мысалы, БЖЗҚ қаражатын инфрақұрылымды қаржыландыруға квазимемлекеттік компаниялардың облигациялары арқылы тікелей пайдалану туралы шешім қабылданды. БЖЗҚ қалай болғанда да Қаржы министрлігінің облигацияларын сатып алады, неге мұндай қаржыландыруды республикалық бюджет арқылы жүзеге асыруға болмайды, тәуекелдің бәрі бәрібір мемлекетте, ал Қаржы министрлігі қосымша бақылау береді.

Биыл жаңа Салық кодексінің қаңқасы айқындалуы тиіс: салық мәселесі бүкіл құжатты басып өтеді, бірақ жаңа Салық кодексінің айқын бейнесі жоқ. Бір жерде ПҚӨС-тен өткізуді салық салуға көшу керек деп жазылған, бұл дұрыс, бірақ кейін салық түсімдеріне қалай әсер ететіні түсініксіз болғандықтан, пилот қажет деген ескертпе жасалады. Бір жерде ШОБ-ты ірілендіруді ынталандыру керек делінген, бірақ сонымен бірге ШОБ-ты дамытқысы келеді. Бір жерде жеңілдіктер санын қысқарту керек деп жазылған, бірақ әрі қарай протекционизмді қосу және АЭА бойынша жеңілдіктер беру ұсынылады және т.б. Бизнестің және жекелеген компаниялардың лоббизм деңгейін біле тұра айтамын: мұның бәрі ҚР жаңа Салық кодексінің кіріс көбейту мәселесін шешпеуіне әкеледі. Қазір стратегия деңгейінде тек фискалдық қана емес, ынталандырушы да болатын дұрыс салық жүйесінің айқын контурларын айқындау керек. Бұл – біздің дамуымыздың негізгі тіректерінің бірі болып табылатын орасан зор қабат.

Құқық үстемдігі туралы бәрін стандартты түрде жазған: судьялардың, прокурорлар мен полицияның жұмысының ашықтығы мәселесін түбегейлі шешетін жаңа бастамалар жоқ. АХҚО және осы алаң шетелдік компаниялардың проблемаларын шешудің мүмкін тетіктерінің бірі ретінде туралы ештеңе айтылмаған.

Сыбайлас жемқорлық мәселесі, ал бұл – басты проблемалардың бірі, өте шолақ көрсетілген. Ал маған сыбайлас жемқорлық мәселесін жазалаумен емес, мемлекеттік аппарат пен сот корпусының барлық қызметкеріне лайықты еңбекақы деңгейін және дұрыс уәждеме жүйесін енгізу арқылы көтермелеумен шешу керек сияқты көрінеді.

Қор нарығы туралы, оны қалай дамыту керек және KASE мен AIX-тің болашағы қандай болатыны туралы мүлде ештеңе жазылмаған, ал ұзақ мерзімді қорландыруды дамыту, компаниялардың ашықтығы және т.б. үшін бұл институттар аса маңызды, олардың дамуына көп нәрсе байланысты.

Банктік қаржыландыру бөлімінде де көбіне стандартты нәрселер жазылған, олар несиелеу ландшафтына айтарлықтай әсер етпейді, өйткені несиелеудің төмендігінің себептері көбіне кепіл ұстаушы кредиторларды қорғауда және әлеуетті клиенттердің ашықтығында, сондай-ақ міндеттемеден әдейі жалтарғаны үшін жазаның сөзсіз болуында жатыр.

Құрылымы жағынан құжатты оқу өте қиын: ол көбіне министрліктер мен ведомстволарға қай бағытта жылжығысы келетіні туралы әдістемелік ұсынымдар қызметін атқара алады. Менің ойымша, көп нәрсе мұнда емес, салалық бағдарламаларда көбірек көрініс табуы тиіс. Стратегиялық құжатта институционалдық проблемаларды шешуге бағытталған негізгі реформаларды көбірек көргім келеді.

Қажетті нәрселер:

Принциптер қажет

Мақсат тым даулы, адамдардың әл-ауқаты қажет

Мемлекеттік басқару жүйесі еш көрсетілмеген, ал бұл – маңызды құраушы

Бюджет қажет

Салық кодексі

АХҚО

Жекешелендіру

Еңбек өнімділігін арттыру

Yellow pages енгізу