ҚҚС өсімі жойылғаннан кейінгі бюджет дилеммалары

Қазір Үкіметтің экономикалық блогының жағдайына қызықпайсың: қазіргі жағдайды цугцванг деуге болады. ҚҚС мөлшерлемесін көтеруден бас тарту жаңа шешімдер іздеуді талап етеді, ал ауадан ақша жасай алмайсың. Бұрын жазғанымдай, жаңа түсімдердің негізгі көзі салықтық әкімшілендіру мен жеңілдіктерді қайта қарау болады. Осы тұрғыдан алғанда, мөлшерлемені көтеру мен жеңілдіктерден бас тартып, салықтық әкімшілендіруді жақсартудың қайсысы нашар екені түсініксіз.

Мөлшерлемені көтеру жойылған соң, енді жеңілдіктерден бас тарту мен салықтық әкімшілендіруді жақсарту қандай қиындықтар әкелетінін қарастырайық.

Бізде ҚҚС бойынша жеңілдіктер негізінен тауарларды импорттау кезінде ҚҚС-тан босату мен есепке жатқызу әдісін қолдануға шоғырланған. Бұл тұрақты қосымша табыс әкелетін жеңілдік емес екенін түсіну керек, өйткені негізінен бұл ҚҚС төлеуді келесі кезеңдерге кейінге қалдыру ғана. ҚҚС былай жұмыс істейді: компания төлеген ҚҚС кейін есепке алынып, болашақтағы төлемдерді азайтады. Бұл біржолғы әсер береді, одан кейін есепке жатқызылатын ҚҚС бойынша төлемдердің азаюы есебінен әсер жойылады.

Жеңілдіктердің үлкен үлесі банк секторында бағалы қағаздарды салық салуға қатысты. Менің білуімше, салық салуға тек ноталар ғана түсті, қалғанын қайтарып тастады. Демек, банктерден түсімді арттыру мүмкін болмайды. Сонымен қатар қазір мөлшерлемелер төмендейді, банк секторының табыстылығы да төмендейді, бұл КТС бойынша түсімнің өсуіне мүмкіндік бермейді. Ағымдағы шоттар бойынша сыйақы есептеу қайтарылған жоқ, яғни бизнес пен халық қосымша табыс таппайды.

ШОБ-та жеңілдіктер өте көп, ал басты проблема – бөлшектеу. Өткен жылға дейін тексеруге мораторий болды. Мораторий күші жойылған соң, менің ойымша, бөлшектеумен күресуге тырысады, бірақ мұны істеу өте қиын. Бәрін жергілікті жерлердегі ұсақ шенеуніктер шешеді, ал салық қызметкерлерінің өздерін бақылауға ресурсымыз жетпейді. Ашық цифрлық жүйені енгізу өте қиын болып жатыр: қазір тек тәуекелдерді бағалауды ғана үйрендік. Мұндай жүйе құру үшін үш-төрт жыл және ІТ-ға жақсы инвестиция қажет. Оған қоса, қысым күшейген кезде, ал субъективизм бар жерде (бұл жерде ол болады), бизнес өкілдері мен «Атамекеннің» шағымдары мен тоқтаусыз сөйлеген сөздері басталады. Сондықтан кейін тағы да үстелді қағып, ШОБ-ты қозғамауды сұрау ықтималдығы бар, ал елеулі түсім өсімі болмайды.

Алу өте қиын болатын басқа да көптеген жеңілдіктер бар: ауыл шаруашылығында, қор биржасында, АЭА-да, АХҚО-да, хабтарда және т.б., әрқайсысында оларды сақтап қалу үшін өз логикасы болады.

Табысты арттыру қиын болса, шығындарды қысқарту керек. Шығындарда да осындай проблема болады. Барлық шығындар бюджет процесінен, көптеген рәсім мен келісуден өтті. Өткен Үкімет айтқандай, «бюджеттік өтінімдер бірнеше есе көп». Әрбір әкім өз шығындары үшін таудай тұрады, мұнда кімнің аппараттық салмағы ауыр болса, сол өз шығындарын сақтап қалады. Қысқа мерзімде тиімді, жүйелі және сапалы түрде шығындарды қысқарту өте қиын. Екі аптада тек субъективті және үстіртін ғана жасауға болады. Бұл ретте бюджет шығындары – елдің табысы, фискалдық импульстің мәні осында. Шығындарды қысқарту іскерлік белсенділікке әсер етіп, ЖІӨ-ні азайтады. Олай болса, ЖІӨ-нің 6 және одан да көп пайыз өсуіне қалай қол жеткізуге болады? Бұл да оңай емес. Валютаның құнсыздануы есебінен бюджет табысын номиналды түрде арттыруға да болады. Бұл бағытта резервтер бар, теңге қазір бұрын-соңды болмағандай мықты, мүмкін, қазір бұл ең жылдам әрі тиімді шаралардың бірі болар. Бірақ мұнда басқа бір қиыншылық бар – инфляция лезде жауап береді, бұл базалық мөлшерлемеге әсер етеді, нарықтық несиелеу мәселесі екінші қатарға ысырылады, халықтың нақты табысын арттыру да солай. Рас, халықтың табысын тек еңбек өнімділігінің өсуі есебінен ғана арттыруға болады, бірақ бұл бағытта сапалы бағдарлама жоқ. Біз көбіне жұмыспен қамтуға екпін жасаймыз.

Мұның бәрі экономикалық саясатты түбегейлі қайта жүктеуді талап етеді, біздің жағдайда ауыр шешімдерсіз күн кешу өте қиын болады. Бірақ ауыр реформаларды жолдың басында жасаған жөн, әйтпесе үш-төрт жылдан кейін оларсыз болмайтынын түсінесің, бірақ кеш болады, ЖІӨ-ні екі есе арттыру мақсатын мерзімді ұзарту арқылы түзетуге тура келеді. Өкінішке қарай, макроэкономистер прагматик болып, екі қадам алға көре білуі тиіс, өйткені қысқа мерзімді жағдайдың жақсы болуы болашақта да солай болады дегенді білдірмейді. Венесуэла, Аргентина, Түркия, Эквадор, Зимбабве және басқа да бірқатар елдер мұны айқын дәлелдеді.