Журналистің сұрақтарына жауаптар: жаңа экономикалық модель туралы

Журналистің сұрақтарына жауаптар:

Жаңа экономикалық модельге көшу — жылдам процесс емес, ол бірнеше жылға, тіпті одан да көпке созылуы мүмкін. Бұл мәселедегі ең басты нәрсе — елді жаңа экономикалық модельге жеткізетін қажетті экономикалық және институционалдық реформаларды енгізу. Қазір көптеген реформаның басталғанын көріп отырмыз, енді міндет — оларды аяқтау. Бұл тұрғыда реформалар тек қабылданатын құжаттарға ғана емес, олардың мазмұны мен орындалуына да байланысты, ал орындалу дұрыс бюрократиялық жүйеге көбірек тәуелді. Еске алсақ, бірнеше жыл бұрын елде шешім қабылдайтын бірнеше орталық болды, соның салдарынан құжаттар қабылданғанға дейін реформаның мәні сұйылып кетіп жатты, ал реформалар үшін жауапкершілікті Үкімет атқарады. Менің ойымша, Үкіметтің дербестігін арттырып, оған құжаттарды әзірлеуде көбірек өкілеттік беру өте дұрыс шешім болды. Министрліктер мен ведомстволардың өкілеттіктері мәселесін шешуге тырысып жатқаны байқалады, бұл — реформаларды жылдам әрі сапалы іске асыру үшін өте маңызды әрі қажетті реформа.

Менің ойымша, міндет орындауға келеді, бірақ жылдам жеңістерден бөлек, экономиканың экспоненциалды өсуін беретін жаһандық реформалар қажет. Бұл тұрғыда жаһандық инвесторлар мен компанияларды тартудан басқа, инвестициялық ахуалға қатысты институционалдық реформаларды енгізу, ақша-кредит саясатында, фискалдық саясатта, бюджет саясатында және бизнесті реттеу саласында нарықтық тетіктерді ұстану қажет. Әр блокта белгілі бір өзгерістер басталған сияқты, бірақ нәтижесін екі-үш жылдан кейін көреміз. Мысалы, жаңа Салық және бюджет кодексінің тиімділігін енгізілгеннен кейін бір жылдан соң ғана байқауға болады. Қазір мемлекет халықтың сөзін тыңдауға тырысады, бірақ өкінішке қарай, бізде мәселенің мәнін әрдайым түсіне бермейтін популистердің қысымы көп, бұл жалпы елге зиянын тигізеді. Сондықтан Үкіметте мұндай дауыстарға қарсы иммунитет болуы керек, сондай-ақ бір немесе басқа құжатты әзірлеу мен енгізу үшін сарапшыларды көбірек тартқан жөн шығар. Дамыған елдерде, мысалы, Ұлттық Банктің немесе Қаржы министрлігінің ақша-кредит саясаты саласындағы саясатымен ешкім дауласпайды, өйткені олар бұл істің кәсіпқойлары. Белгілі бір мәселе бойынша кері байланысты макроэкономистердің тар тобы ғана бере алады. Ал бізде әркім базалық мөлшерлеме, инфляция немесе салық кодексі бойынша маманға айналды. Белгілі бір шешімнің экономикаға қалай әсер ететінін түсіну үшін терең білім қажет. Ақша-кредит және салық саясаты мәселелерінде мемлекетте ақыл-парасаттың байқала бастағанына өте қуаныштымын.

Жуырда Қазақстан жанар-жағармай материалдарының арзандығы бойынша үздік 25 елдің қатарына кіретінін оқыдым. Нарықтық емес тарифтер болмауы керек, өйткені бұл да дәл сондай салалар, ал баға белгілеудегі кез келген қисаюшылық мәселелерге және саланың тоқырауына әкеледі. Бес жыл бұрын инфляциямен күресу үшін электр энергиясы мен жылу тарифтерін күштеп төмендете бастағанымыз есімде, соның салдарын қазір көріп отырмыз: тапшылық пен апаттар. Нарықтық тарифтер қорларды жаңарту мәселесін қамтамасыз етіп қана қоймайды, саланы тартымды етеді, оған жаңа ойыншылар келіп, жаңа технологиялар әкеледі, шығындарды қысқартады, пайда нормасы азаяды және бағалар табиғи жолмен төмендейді. Бұл тұрғыда бәсекелестік орнату қажет. Бағаны тек бәсекелестіктің есебінен төмендетуге болады және төмендету керек. Бәсекелестік — прогресс қозғаушысы. Міне, электр энергиясы, жылу, теміржол қызметтері, жанар-жағармай материалдары нарығының жүйесі қажет және осы мәселелермен көбірек айналысу керек. Онда нарықтық тетіктерді жетілдіруге әлі де мүмкіндік бар.

Кез келген салық жүйесі бірнеше міндетті шешуі тиіс, мысалы, фискалдық және ынталандырушы міндеттерді. Сонымен бірге белгілі бір принциптері болуы керек, мысалы, әділеттілік принципі, ұтымдылық принципі және теңқұқықтылық принципі. Қазір Салық кодексі бойынша сұрақ өте көп, осы бағытта теңгерімді жүйе жасап шығару өте маңызды. Мен салық салу принциптерін бұзатын кез келген салыққа қарсымын. Мысалы, біреуге 3% төлеуге, ал біреуге 20% төлеуге құқық берсек, бұл бәсекеге қабілетсіз артықшылық тудырады, ол кейін дамуды тежейді. Қазір мұны қолданыстағы Салық кодексінен анық көріп отырмыз. Мысалы, бір саладағы компаниялар салық төлемеу үшін қазір бөлшектеніп жатыр, соның салдарынан бәсекелестік те, бюджет те зардап шегеді. Екінші мәселе: салықтар бюджет шығыстарын жабуы тиіс. Бізде бюджет өте әлеуметтік, оны қысқарту қиын. Егер өзімізді әлеуметтік мемлекет ретінде көрсетсек, ал біз солай болсақ, онда осы шығыстарды қамтамасыз ете алатындай деңгейде салықтар болуы керек. Қазір бәрін тегін алғымыз келіп, бірақ салық төлегіміз келмейтін сияқты көрінеді. Біз әлеуметтік бағдарлы мемлекет болғандықтан, сондай елдерді бағдар етуіміз керек шығар. Мемлекеттік шығыстардың тиімділігін арттыру керек екені — бөлек мәселе, бірақ ол басқа тақырып.

Егер біз жалпы ішкі өнімді екі еселегіміз келсе, электр энергиясының тапшылығы өте маңызды әрі өзекті мәселе болып отыр. Электр энергиясы мәселесін шешпей, даму өте қиын болады. Бұл тар жолды шешу керек және өте тез шешу керек. Жаңартылатын энергия көздері бұл мәселені шешеді деп аса сенбеймін. Иә, жаңартылатын энергия көздерін дамыту керек және олар генерацияда лайықты үлес алады, бірақ біз үшін негізгі қуаттар бәрібір газ және көмір сияқты дәстүрлі көздер болып қалуы тиіс. АЭС-ке келсек, дұрыс көзқараспен және 30-40 жылдық болашақты ойласақ, Қазақстанға АЭС қажет деп есептеймін, бірақ бұл мәселені саяси құрамдас бөліксіз, өте кәсіби түрде шешу керек. Әлемде уранды ең көп өндіретін, бірақ өз АЭС-і жоқ ел уран саласында отын таблеткаларын өндіруге дейінгі қайта өңдеу кезеңдерін құра алмайды.

Шағын және орта бизнес үшін көп нәрсе жасалып жатыр, тіпті өте көп деп айтар едім. Әлемде біздің елдегідей қолдау деңгейін көргенім жоқ, бірақ шағын және орта бизнестің дамуын тежейтін базалық нәрселерге назар аудармай жүрміз деп ойлаймын. Біріншіден, шағын және орта бизнес тек ірі бизнестің өсуімен бірге дами алады, өйткені ол көп жағдайда оның дамуының жалғасы болып табылады. Ірі бизнеске көңіл бөлмесек, шағын және орта бизнестің дамуында шекке жетеміз. Екіншіден, шағын және орта бизнестің қаржы ресурстарына қолжетімділігі жоқ, өйткені мұндағы басты мәселе субсидияларда емес, банктердің талаптарына және ХҚЕС 9-ға сәйкес келу үшін кепілдің және төлем қабілетті ресми компаниялардың болмауында. Үшіншіден, шағын және орта бизнес, мысалы, ірі қалалар дамыған кезде дами алады, сондықтан урбанизациямен және агломерациялар құрумен айналысу керек.

Аумағы жөнінен әлемдегі ең ірі елдердің бірі үшін логистика мен көлік — онсыз даму мүлде мүмкін емес негізгі сала. Мұнда үш негізгі аспект бар. Біріншіден, Қытай мен Ресей сияқты әлемнің ірі экономикаларымен көршілес орналасуымыз бізді өте тартымды көлік дәлізіне айналдырады, бұл транзиттен көп ақша табуға мүмкіндік береді. Бұл шағын және орта бизнесті дамытуға да мүмкіндік береді, өйткені жол бойында қонақ үй және тамақтану инфрақұрылымы қажет. Екіншіден, табиғи ресурстарымыз тұрғысынан сақтандыру әлеуетін іске асыру үшін бізге дамыған көлік инфрақұрылымы қажет, ол жолдарға тәуелді салаларға инвестиция тартуға мүмкіндік береді. Мысалы, тау-кен өнеркәсібі, экологиялық туризм, ауыл шаруашылығы және т.б. Үшіншіден, қалалық агломерацияның дамуы мен урбанизация сауатты көлік инфрақұрылымынсыз мүмкін емес. Белгілі болғандай, ірі агломерациялардың дамуы экономикалық өсімнің негізгі драйверлерінің бірі болып табылады. Сондықтан Жібек жолы бойындағы жолдар құрылысы, Каспий көлік дәлізі, теміржолдың жаңа тармақтары, Алматыдағы әуежай құрылысы, БАКАД, Алматы метросы, жеңіл рельсті транспорт (ЛРТ) және т.б. ел әлеуетін дамыту үшін аса маңызды жобалардың қатарына жатады. Көлік мәселелерінің жеке министрлікке бөлінуі де заңдылық.