Қазақстанның ірі бизнесі — ресурстық және лоббистік

Қазақстанның ірі бизнесіне жалпы тұрғыдан қарасақ, бір үлкен қорытынды жасауға болады: біздің бизнестің басым бөлігі ресурстық, лоббистік, олигополиялық және мемлекетпен тығыз байланысты. Неге олай екенін түсіндіруге тырысамын. Өкінішке қарай, ірі бизнестің ішінде нөлден өсіп, нақты бірегей өнім жасауға негізделіп құрылған бизнес жоқ. Негізгі ірі кәсіпкерлер байлығын ресурстар, кеңестік мұраны жекешелендіру немесе мемлекеттік тендерлер мен мемлекеттің жеңілдетілген несиелері есебінен жасады, ал бұл олардың басқалармен салыстырғанда айтарлықтай артықшылығы болды. Бұл, негізінен, кез келген дамушы мемлекетке тән жағдай. Бірақ мұнда бір маңызды нәрсе бар: мемлекеттің өзі мұндай бизнестің дамуын барынша шектеуі тиіс, ал бізде, өкінішке қарай, әзірге олай емес. Сонымен қатар мемлекет дәл осындай бизнеске қарсы бағытталған дұрыс нәрселерді жариялайды, бірақ іс жүзінде керісінше болып шығады. Себебі бизнес кез келген деңгейдегі мемлекеттік құрылымдарда мықты байланысы болғандықтан, өз мүддесін өте шебер лоббилейді, оның үстіне лоббизм ұсақ-түйекте жатады, оны жоғарыдан қарап байқай алмайсыз. Тікелей мүдделілік жағдайларын айтпағанда, мұнда бизнес мамандарының даярлық деңгейі мемлекеттік қызметшілерден әлдеқайда жоғары екенін түсіну маңызды. Тікелей пікірталаста кәсіпкер белгілі бір бағыттың дамуы қажет екеніне қатысты өз дұрыстығын әрқашан дәлелдейді, оның үстіне оның дәл мемлекет үшін аса маңызды екенін көрсетеді. Әрине, уақыт өте келе мұның бәрі анықталып, түзетіледі, бірақ кеш болады, өйткені монополиялық жағдай қалыптасып үлгереді.

Жекелеген компаниялардың мүддесін лоббилеу бәсекелестіктің күрт азаюына, нарықтардың монополияға айналуына және соның салдарынан жалпы сала дамуының тежелуіне әкеледі. Бізде сала мен компания ұғымдары алмастырылып жүр, ал компанияның өсуі саланың өсуін білдірмейді, өйткені мұндай компаниялардың өсуі, әдетте, нарықтан басқа ойыншылардың кетуімен қатар жүреді.

Мұндай қисаюлардың мысалдары өте көп: тау-кен секторына берілетін салық жеңілдіктері, арзан мемлекеттік бағдарламалар есебінен түрлі сауда-көңіл көтеру орталықтарының салынуы, экологияны жақсартуға арналған кәдеге жарату алымы, мемлекеттік қызметтерді таңдаулы банктер арқылы дамыту, тұтынушылық кредит беруге қатысты түрлі шектеулер, несиелерді есептен шығару, зейнетақы ақшасын үлестіру, банктерді құтқару және тағы басқалар.

Сондықтан таңдаулы компанияларға бағытталған осындай протекционизмнен қорғайтын тетік қалыптастыру маңызды.

Мемлекеттік бағдарламаларда жұмыс істеуі тиіс бірінші қағида — мемлекеттік жеңілдіктер мен преференцияларға тең қолжетімділік. Егер тең қолжетімділік болмаса, онда мұндай жеңілдіктердің мүлде болмағаны жөн. Мысалы, белгілі бір саланы дамытқымыз келеді, ал онда екі ғана компания жұмыс істейді делік. Бұл жағдайда барлық преференцияны осы екі компания алатыны, ал басқалар үшін бұл салаға кіру нарығы одан сайын жабық болатыны анық. Телекоммуникация, автокөлік өнеркәсібі, құрылысшылар және басқа да көптеген салалар дәл осындай жағдайда. Ресурстар шектеулі болғандықтан, мемлекет қай сала ел үшін маңыздырақ екенін біле алмайды, сондықтан бағдарламалар барлық салаға арналып құрылуы тиіс.

Екінші қағида шешімнің бағыттас болуына және стратегиялық міндетке негізделуі керек. Егер қысқа мерзімді міндет ұзақ мерзімді мақсатты шешпесе, мұндай міндет қабылданбауы тиіс. Мысалы, кәдеге жарату алымының қоршаған ортаны қорғауға ешқандай қатысы жоқ, өйткені ол өте ескі емес, бірақ ескі көліктерден гөрі экологиялықтау автомобильдерді сатып алуға бөгет болды және елге әкелініп қойған көліктердің құнын арттырды, ал отандық көліктер арзандаған жоқ.

Үшіншіден, бағдарламалардың өзі еркін бәсекелестікті, бизнесті еркін жүргізуді және экономиканы либерализациялауды қалыптастыруға бағытталуы тиіс. Айтып жүргендей, жануарлар тұтқында көбеймейді, бизнес те солай: бизнес еркіндік болғанда ғана өседі.

Кәсіпкерлер әрқашан оңай ақша табудың жолын іздейді, сондықтан лоббизм, картельдер құру, монополиялар — дамудың қалыпты нұсқасы. Басқаша айтқанда, мемлекет бұл әрекеттерді шектеп, кәсіпкерлерді қосылған құн жасау арнасына бағыттауы тиіс.