ШОБ өсімінің сапасы төмен

Соңғы бірнеше жылда ШОБ субъектілері санының өсуі таң қалдырады. Мәселен, 2023 жылдың бірінші тоқсанында тіркелген субъектілер саны 121 мыңға артты, ал жалпы саны 2 млн-нан асты. Рас, бұл субъектілердің басым бөлігі — жеке кәсіпкерлер, олардың саны 1,6 млн-нан асады.

«Аман қалғандар қателігі» деген ұғым бар: талдау жасағанда аман қалғандарды зерттейді, ал шын мәнінде аман қалмағандарды талдау керек. Белгілі бір сегментті дамыту жөнінде дұрыс шешім қабылдау үшін сенімді қорытынды жасауға және шешім қабылдауға мүмкіндік беретін дұрыс көрсеткіштерді қалыптастыру қажет. ШОБ субъектілерінің өсіміне қарап, сапалы өсім туралы айтуға болмайды, оның себебі мынада.

Jusan Analytics зерттеулері бойынша, кәсіпкерлердің бес жылдық кезеңдегі аман қалу көрсеткіші небәрі 18 %, ал әлемде орта есеппен — 50 %. ШОБ-тағы еңбек өнімділігі ірі бизнестегіден 5 еседен астам төмен.

Тіркелген заңды тұлғалар бойынша 2023 жылғы 1 сәуірдегі статистиканы қарап шықтым, ол да мені қатты қынжылтты.

513 мың заңды тұлғаның 100 мыңға жуығы, яғни 19,5 %-ы әрекетсіз. Қалған жұмыс істеп тұрған заңды тұлғалардың белсендісі небәрі 208,5 мың, яғни тіркелген заңды тұлғалардың 40,6 %-ы. Заңды тұлғалардың басым бөлігі шағын бизнес сегментіне жатады.

Орта және ірі бизнеске қарау да өте ауыр. 2012 жылдан 2022 жылға дейінгі 10 жылда кәсіпорындар саны небәрі 9,6 %-ға, яғни жылына 1 %-дан азға өскен.

Сонымен қатар орта бизнес субъектілерінің 54 %-ы және ірі бизнес субъектілерінің 46 %-ы мемлекеттік компаниялар болып табылады. Басқаша айтқанда, бізде мемлекеттік капитализм қалай болса, солай қалып отыр.

Сандардан қысқаша қорытынды жасасақ, өсім негізінен жаңа компаниялардың тіркелуі есебінен болып жатыр деп айтуға болады. Мен мұны салық төлемдерін оңтайландыру факторларымен (бизнесті бөлшектеу) және бірқатар жеке кәсіпкердің несие алу мақсатында көлеңкеден шығуымен (Kaspi эффектісі және оның несиелеу бағдарламалары) байланыстырамын. Бірақ бұл ШОБ-тың тұрақты өсуіне және оның елдің ЖІӨ-дегі үлесінің ұлғаюына еш қатысы жоқ.

Өкінішке қарай, арзан несиелеу ШОБ өсуіне көмектеспейді, себебі несиелеудің негізінде еңбек өнімділігін арттыру өлшемдері жоқ, ол экономиканың жекелеген салаларын қолдауға көбірек бағытталған, бұл сапалық емес, сандық көрсеткіштердің өсуіне әкеледі. Қарапайым мысал — қарапайым заттар экономикасы. Қарапайым заттарды өндіру өндіріс ауқымынсыз бастапқыда-ақ жоғары еңбек өнімділігіне ие бола алмайды. Өндіріс ауқымы тек ірі бизнесте мүмкін, ал зат қарапайым болған сайын бәсекеге қабілетті болу үшін өндіріс көлемі соғұрлым жоғары болуы керек.

Монетарлық және фискалдық жеңілдіктер еңбек өнімділігінің артуын ынталандырмайды және өндірістердің технологиялылығын арттыру факторы болып табылмайды.

ШОБ-ты дамыту жоспарында монетарлық емес және институционалдық ынталандыруға көбірек көңіл бөлу керек, ал ақшалай ынталандыруды тек еңбек өнімділігін арттыруға бағыттау қажет.

Менің ойымша, несиелерді қарапайым субсидиялаудан гөрі көбірек нәтиже беретін кейбір мысалдарды келтірейін.

ШОБ үшін платформалық шешімдер құру, яғни қаржыландырудың цифрлық құралдарына арналған платформа (факторинг, шот-фактураларды дисконттау, жөнелтуге дейінгі қаржыландыру және т.б.). Бұл дебиторлық берешекті өткізу есебінен айналым қаражатына қолжетімділікті едәуір арттыруға мүмкіндік береді. Платформадағы банктердің бәсекесі кәсіпкерлер үшін қорландыру құнын айтарлықтай төмендетеді.

Техникалық шарттарды егов жүйесі арқылы алудың толық цифрлық тетігін құру, сонда техникалық шарттарға қолжетімділікті бөлу кезінде адами факторды толық жоюға болады. Қазір техникалық шарттар бойынша қосылу нүктелері субъективті түрде айқындалады, бұл бір қуаттарға тең қолжетімділік бермейді.

Инфрақұрылым мен қосымша қуаттар салу. Бізде нәтиже берген инфрақұрылымдық жобалардың жақсы мысалдары бар. Мысалы, Алматы индустриялық аймағы: онда барлығы дерлік толығымен толған және бәрі жұмыс істеп тұр. Мұндай индустриялық аймақтар көбірек болуы керек.

Кепілдердің өтімділік деңгейін арттыру үшін кредиторлардың құқықтарын күшейту қажет, сонда кепілдер ең аз мерзімде өндіріп алынатын болады. Кепілдердің өтімділігін арттыру кепіл құны коэффициентін көтеріп, жақсы кәсіпкерлер үшін қолжетімді несие көлемін ұлғайтады және кәсіпкерлердің несиені қайтарудағы жауапкершілігін арттырады.

Несиелерді емес, несиеге сатып алынатын объектілерді субсидиялау. Мысалы, кәсіпкер несиеге технологиялық бағдарламалық қамтамасыз ету немесе жабдық алса, дәл сондай бағдарламалық қамтамасыз ету мен жабдықты субсидиялау керек. Бұл салалардағы еңбек өнімділігін мақсатты түрде арттыруға мүмкіндік береді. ЕҚДБ, IFC, АДБ осылай жұмыс істейді.

Ірі және орта бизнесті қолдауды арттыру. Шағын бизнес әрдайым ірі бизнестің туындысы болып табылады, керісінше емес. Өкінішке қарай, көбіне микро және шағын бизнесті қолдауға назар аударылады. Шағын және микро бизнес еңбек өнімділігі бойынша ірі бизнеспен еш жағдайда бәсекелесе алмайды. Ірі бизнес ел ішінде аралық тұтыну есебінен де, түпкілікті тұтыну есебінен де тұрақты сұраныс тудырады, бұл микро және шағын бизнестің дамуын автоматты түрде ынталандырады.

Даму бағдарламалары айтарлықтай өзгертілуі тиіс, ал қолдау тек пайыздық мөлшерлемелерді субсидиялау есебінен ғана емес, институционалдық орта құру есебінен де құрылуы керек.