Бизнесті несиелеудің құлдырауының бес себебі

Жоғарыдағы график заңды тұлғалардың несие портфелін 2018 жылғы бағамен қайта есептесек, 50%-ға құлдырау байқалатынын көрсетеді. Бұл бизнесті несиелеуде проблемалар бар екенін аңғартады. Әрине, шетелдік қаржыландыру, ДДБ (БРК) және басқа да мемлекеттік институттар сияқты өзге көздерден берілген несиелерге түзету енгізу керек. Бірақ жаһандық тұрғыдан алғанда, бұл жағдайды түбегейлі жақсартпайды деп ойлаймын.

Мен көріп отырған бірінші себеп — секторды тазарту және AQR аясында қарыз алушыларға қойылатын талаптың қатаңдауы. Басқаша айтқанда, біздің жағдайымызға жергілікті ерекшелікке толық бейімделмеген қатаң еуропалық әдістемелер қолданылды, бұл банкирлердің тарапынан тәуекелді бағалау жүйесінде және қарыз алушыларға қойылатын талаптарда жауап реакциясын тудырды. AQR, әрине, қадағалау процесінің маңызды құралы әрі сектордың нашарлауына жол бермейтін тетік. Алайда көптеген қарыз алушының неге AQR талаптарына сай келмейтінінің себептерін ешкім қарамайды, ал дәл осы мәселелерді AQR әдістемесін жергілікті жағдайға икемдеу арқылы шешу керек. Мысалы, холдингтер бойынша компаниялар арасындағы қарыздарға берілген кепілдіктер мойындалмайды. Немесе кепілдер бойынша: оларға айтарлықтай дисконт қолданылады, өйткені өндіріп алынған кепілдердің сапасына және өндіріп алу мерзіміне байланысты статистика жоқ.

Екінші себеп — ломбардтық несиелеудің басым болуында: AQR-дан кейін компаниялар шектеуші фактор — кепілдерге байланысты қарыз алу шегіне тіреліп отыр. Кепіл саясатына қойылатын талаптарды қайта қарау және кепілдерді өткізу шарттарын жақсарту бойынша жұмыс істеу қажет. Әзірше үрдіс керісінше: банктерге сауданың қатысуына тыйым салынды, балансқа бағалау құнының 75%-ына ғана қабылдауға болады. Бағалау әрдайым даулы, өндіріп алу мерзімдері өте ұзақ. Сондықтан банктер кепілдерге өте консервативті болып кетті. Көптеген кепіл өтімсіз деп танылады, мысалы жер қойнауын пайдалану құқықтары, ал бұл құқықтар нарығы өте өтімді. Жер қойнауын пайдалану құқығын өткізу тәртібін жеңілдету үшін тау-кен кодексіне өзгерістер қажет. Астық қолхаттары мүлде жұмыс істемейді, олар алаяқтық оқиғаларынан кейін маңызын жоғалтты. Алайда алаяқтықсыз астық қолхаттары — бірінші дәрежелі кепіл, бірақ оларды цифрландырумен және өтімділігін қалыптастырумен ешкім айналыспайды. Мұндай шешімін күткен мәселелер өте көп.

Үшінші себеп — несиелеудің балама құралдары, мысалы жобалық қаржыландыру (ФЦП), лизинг, синдикаттар және т.б. дамымаған. Банктерді осы тауашаларға кіруге ынталандыру қажет. Қазір шағын тәжірибелер пайда болып жатыр, бірақ бұл нарық толыққанды жұмыс істемейді. Дебиторлық берешекті сату, менің ойымша, өте қызықты нарық. Оны цифрландыру керек, бұл айналым қаражатын несиелеу мәселесін шешеді. Егер ЕДБ жеткізу тізбегін цифрдың көмегімен бақылай алса, бұл тәуекелдерді азайтады.

Төртінші себеп — клиенттерді талдаудың күрделілігі, өйткені қарыз алушылардың өзара де-юре байланыспаған аффилиирленген компаниялары көп. Банктерге холдингтің объективті қаржылық жағдайын білу маңызды, бірақ бұл қиын. Айтпақшы, бұл — ММК-нің (КГД) да проблемасы, сондықтан холдингтерді реттеу, сонымен қатар міндетті аудиттен өтетін субъектілер санын көбейту қажет. Сондай-ақ банктерге шешім қабылдау үшін скорингті пайдалану мақсатында деректер базаларымен көбірек интеграция қажет. Мысалы, ФДО (ОФД) деректеріне және шот-фактуралар базасына қолжетімділік көп көмектесер еді.

Бесінші себеп — ЕДБ арасында бәсекенің болмауы. 21 банктің ішінде ТОП-10 банкке барлық активтердің 89%-ы тиесілі, оның ішінде «Отбасы банк» пен Kaspi — бөлшек банктер. Еуразиялық және БЦК портфельдерінде бөлшек сауда басым, Ситибанк мүлде несиелемейді. Тек Халық банк, РБК, Forte, Жусан, Береке қалады. 200 млн доллардан жоғары несиелер бойынша тек Халық банк қана қалды.

Әрине, қазір несиелеуге базалық мөлшерлеменің жоғары болуы әсер етіп отыр, бірақ бұл себеп қысқа мерзімді және бір жылдан кейін бұл мәселе жабылады деп ойлаймын. Экономиканы несиелеу аясында жақсартуды қажет ететін басқа да көптеген мәселе бар.

Қазір мен доллармен несие алуды ынталандырар едім, өйткені қаржыландырудың ішкі құны жеткілікті төмен, әрі қазір ақша-кредит саясаты нарықтық принциптерге құрылғанын ескерсек, девальвация тәуекелі соншалықты жоғары емес.