Салаларды қаржыландыру туралы

Елдегі әртүрлі салаларды қолдау қағидаттары туралы, бұл қолдаудың жүйелі сипатта болып, экономикаға шынымен оң әсер беруі қажеттігі туралы бұрын да бірнеше рет жазғанмын.

Бірінші ереже, оны сақтау қажет: қолдауды салалар бойынша бөлуге болмайды, өйткені мемлекет теориялық тұрғыдан барлық салаларды қамти алмайды әрі қай саланың жақсы, қайсысының қажетті екенін анықтай алмайды. Барлығына ортақ бірыңғай қағидаттар болуға тиіс.

Екінші ереже: кез келген қолдау экономикаға мультипликативтік әсер беруі керек, басқаша айтқанда, салынған теңге бір айналыммен шектелмей, көп жыл жұмыс істеуі тиіс.

Үшінші ереже: не бүкіл ел үшін қосылған құн, не болашақта құн жасауға көмектесетін білім мен дағдылар қалыптасуға тиіс.

Менің ойымша, басқа қағидаттардың болуы шарт емес.

Қосылған құн негізінен екі көрсеткішпен анықталады: өнім немесе қызмет жасауға тартылған еліміздің еңбек ресурстарының үлесі және өнімді өткізгеннен кейін қалатын пайда. Бұл — ЖІӨ-нің негізі.

Дағдылар мен білім технологияларды, стандарттарды және біздің адамдарға білімін беретін мамандарды импорттау арқылы қалыптасады.

Нені қолдауға болмайтыны мен, керісінше, нені қолдау керек екені жөнінде бірнеше мысал келтірейін.

Мысалы, біз тамақ өнеркәсібін қолдаймыз, шырынды құйып өндіретін өндіріс ашамыз. Қазір бұл — басым сала. Алайда егжей-тегжейін талдасақ, орамасы мен концентраты Қытайдан, қант Ресейден, жабдық Еуропадан әкелінетінін көреміз. Құю процесі автоматтандырылған, ал сала сондай бәсекеге қабілетті болғандықтан, шырыннан түсетін маржа онша жоғары емес. Нәтижесінде өндірісті локализациялау деңгейі нөлге жақын, ақша импорт түрінде Қытай мен Ресейге кетеді, мұның бәрі мемлекеттік қолдау есебінен жүзеге асады. Дегенмен сала басым болып саналады. Мұндайда шырын, мысалы, отандық алмадан жасалса, ондай кәсіпорынды қолдауға болар еді. Шын мәнінде, мұндай қолдаудан экономикалық әсер теріс болады, ең жақсы жағдайда нөлге тең болады.

Тағы бір мысал. Кәсіпкер өңірде әлемдік франшизаны тарта отырып, желілік қонақүй салуды шешті. Мұндай кәсіпорын мемлекеттік көмекке ілікпейді. Алайда қонақүй қызметтерін талдасақ, бұл негізінен еңбек сыйымдылығы жоғары бизнес, онда жергілікті халық жұмыс істейді, яғни локализация деңгейі жоғары. Желілік франшизаны тарту арқасында мамандар келіп, стандарттарды енгізеді және жергілікті жерде біздің кадрларды оқытады. Желілік қонақүйлерде жұмыс істеген қызметкерлер мұндай қонақүйлерде жұмыс істеудің білікті дағдыларына ие болады, олардың еңбек қызметінің құны жыл сайын өседі және болашақта дәл осындай стандарттарды басқа жергілікті қонақүйлер мен мейрамханаларда енгізе алады. Бұл — шартты түрде экспортталатын қызмет түрі, өйткені Қазақстанға қаржысын қалдыратын туристер мен шетелдік қонақтар келеді. Сондай-ақ өңірлік қалалардың имиджі артады. Бірақ бұл сала басымдықтар қатарына кірмейді.

Міне, біздің бағдарламаларда мемлекеттік қаржыны тиімді пайдалануға мүмкіндік бермейтін деформациялар бар екенін көрсететін екі анық мысал. Сондықтан кез келген қолдау тек қағидаттарға негізделуі тиіс, ал қолдау көлемі локализация деңгейімен және, мысалы, жұмыспен қамтумен реттелуі керек. Әйтпесе қолдау көрсетілетін сала елге әкелетін экономикалық әсермен емес, лоббизм деңгейімен айқындалады.