Жеке қаржылық кеңестер

Кеше менен отбасымыздың бір досы кеңес сұрап келді. Айтуынша, айналасындағылардың бәрі теңгенің мүмкін девальвациясын талқылап жатыр, сондықтан не істеу керек және жинақты қалай сақтаған дұрыс екенін сұрады.

Біріншіден, мен теңге девальвациясы сценарийін бірден жоққа шығардым. Сонымен бірге теңге құбылмалылығының соңғы кезде шынымен де үйреншікті жағдайға айналғанын, алайда құбылмалылықтың өзі девальвацияның себебі болмайтынын түсіндірдім. Қазақстанда бағам ауытқулары негізінен іргелі макроэкономикалық алғышарттармен емес, реттеушілік ортамен байланысты. Оның үстіне, дұрыс көзқараспен қарағанда, қазіргі жағдайды пайдаланып, табыс табуға болады. Бүгінде банктер ең алдымен дәл осымен айналысып отыр.

Екіншіден, жеке қаржы саласында әмбебап ұсынымдар бермейтінімді бірден айттым: ақшаны қалай сақтау және неге инвестициялау керектігі әрдайым мақсатқа, горизонтқа және тәуекел тәбетіне байланысты. Дегенмен біздің шынайы жағдайымызға қарағанда, қазіргі ортаны өз пайдаңа жаратуға мүмкіндік беретін тәсілдер бар. Мен бұл туралы барлығына арнап жазуды жөн көрдім: біреуге бұл қарапайым нәрсе болып көрінуі мүмкін, ал біреуге шынымен пайдалы болуы ықтимал.

1. Менің дебеттік карталарымда әрдайым нөл теңге тұрады. Мен оларды тек аударымдар жасау және қолма-қол ақша алу үшін ғана пайдаланамын. Сонымен қатар үш банкте бес несие картам бар, барлық қолма-қол ақшасыз шығындарымды, яғни постерминал арқылы да, онлайн да, дәл несие карталарымен төлеймін. Маңызды нәрсе: банктерге сыйақы төлемеу үшін келесі айдың 25-іне дейін берешекті толық жабамын. Әдетте осы кезеңде несие карталарын пайдалану клиент үшін тегін болады.

Мұндағы қаржылық пайда қарапайым: өз ақшамды депозитте ұстаймын, соның арқасында жұмсайтын сомаларыма табыс табамын. Орта есеппен бұл депозит бойынша айына шамамен 1,2% сыйақы болады. Оған қоса, банктер қазір жоғарылатылған кэшбэктерді белсенді ұсынып жатыр, бұл сатып алу сомасының шамамен 2–3%-ы. Мысалы, картамен айына 500 мың теңге жұмсасаңыз, сыйақы мен кэшбэк түрінде айына шамамен 20 мың теңге шығады. Бір жылда шамамен 240 мың теңге. Менің ойымша, бұл отбасы бюджетіне жақсы қосымша.

2. Қазір теңге шынымен де шектен тыс нығайған. Егер қаражаттың бір бөлігін АҚШ долларымен сақтағыңыз келсе, қазіргі сәт кіру үшін ең қолайлы сәттердің бірі. Ұзақ мерзімді перспективада теңге бәрібір әлсірей береді, себебі макроэкономикалық тұрғыдан оның құнсыздануы инфляциялар арасындағы айырмаға шамамен сәйкес келеді, ал бізде инфляция АҚШ-қа қарағанда шамамен 10% жоғары.

Базалық мөлшерлеменің жоғары болуы аясында біздегі тәуекелсіз құралдардың жоғары кірістілігі теңгелік активтерге қаражаттың ағылуына және валютаны сатуға алып келді. Сонымен қатар мөлшерлемелердің едәуір төмен болуына байланысты қарыз алу валютада жиі жүзеге асырылуда. Осының бәрі теңгенің шектен тыс нығаюына себеп болды. Өндірушілер үшін бұл ең жақсы жағдай емес, бірақ инфляциямен күрес үшін жұмыс істейтін құралдардың бірі. Дегенмен орта мерзімді перспективада импорт өсіп, экспорт қысқарған сайын (ал бізде ТШО тоқтап тұрғанына екінші апта болды, ал КТК жартылай қуатпен жұмыс істеп тұр) бағам әлсірей береді. Бұл — негізгі экономикалық заң. Дәл сондықтан қазір АҚШ долларына кіру үшін қолайлы уақыт.

3. Егер сіз долларға кіру туралы шешім қабылдасаңыз, оны банктердегі валюталық депозиттерде сақтау ең жақсы нұсқа емес. Бұл іс жүзінде ақшаны жоғалту. Реттеуші валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемелерді 1% деңгейінде шектеп, валюта бойынша жоғарылатылған МРТ белгілеп, банктер үшін де, клиенттер үшін де валютаны банкте сақтауды тиімсіз ететін жағдай жасады. Мұндай жағдайда қор нарығына шыққан дұрыс.

Иә, көпшілікке бұл клиенттік тәжірибе тұрғысынан әзірге әдеттен тыс, бірақ Қазақстанда валютаны депозиттік қасиеттері бар құралдарға қайта орналастыруға көмектесетін брокерлік компаниялар жеткілікті. Ең қарапайым әрі қауіпсіз нұсқа — дамыған елдердің мемлекеттік валюталық облигациялары. Мысалы, US Treasuries жылдық 3–4% кіріс береді. Біздің квазимемлекеттік компаниялардың және Қаржы министрлігінің еурооблигациялары шамамен жылдық 4–5%.

Тәуекел тұрғысынан мұндай құралдар көбіне қазақстандық банктегі депозиттен сенімдірек, ал кірістілігі едәуір жоғары. Өтімділігі де жоғары: бұл қағаздарды дерлік лезде сатуға болады, тек есеп айырысуға және қаражатты биржадан шығаруға қажетті стандартты уақыт керек болады.