Реттеушілік арбитраж есебінен банктердің триллион теңге пайдасы

Мен бұған дейін банк секторы өткен жылы реттеушілік арбитраж есебінен КТС шегергенде 1 трлн теңге тапқанын жазғанмын. Енді 2019 жылғы 1 қаңтардан 2024 жылғы 31 желтоқсанға дейінгі кезеңде ЕДБ ағымдағы шоттарға сыйақы есептеуге тыйым салу және валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемені шектеу есебінен қанша тапқанын есептедім. Есептеу әдістемесі мынадай болды. Мен жиынтық есептерден теңгедегі ағымдағы шоттардың барлық қалдықтарын алдым. Одан кейін мөлшерлеме «базалық мөлшерлеме минус 1%» болар еді деп жорып, ағымдағы шоттар бойынша мөлшерлемелерді ай сайын есептедім. Содан соң валюталық депозиттерді қоса алғанда, барлық валюталық қалдықтарды алдым. Сондай-ақ әлеуетті мөлшерлемені «ФРЖ мөлшерлемесі минус 1%» ретінде есептеп, валюталық міндеттемелерден түсетін табысты есептелген мөлшерлеме бойынша табыс минус ЕДБ-нің валюталық міндеттемелер бойынша шеккен шығыстары ретінде анықтадым. Ең соңында ағымдағы шоттар мен валюталық депозиттер бойынша алынған табыстарды қосып, олардан осы операциялар бойынша табысқа КТС-тің тиімді мөлшерлемесін (шамамен 15%) қолдану арқылы есептелген әлеуетті КТС-ті алып тастадым.

Көріп отырғанымыздай, шамамен 2019 жылдан 2021 жылға дейін бұл арбитраждан түскен пайда онша көп болған жоқ, шамамен 200 млрд теңге болды, өйткені базалық мөлшерлеме төмен еді, ал ФРЖ мөлшерлемесі нөлге жақын болды. 2022 жылы ФРЖ мен ҚР Ұлттық Банкінің мөлшерлемелері де өсе бастады. Атап айтқанда, Қазақстанда мөлшерлеме 2022 жылғы наурызда өсті, сәйкесінше 2022 жылдың өзінде-ақ ЕДБ осы арбитраж есебінен 500 млрд теңге тапты. Одан әрі ФРЖ мен ҚР Ұлттық Банкінің жоғары мөлшерлемелері аясында 2023 және 2024 жылдары ЕДБ жылына 1 трлн теңгеден тапты, ал бүкіл кезеңдегі жиынтық табыс 3 трлн теңгені құрады, сол кезеңдегі сектордың жалпы пайдасы 9 трлн теңге болды. Биыл бұл сома, ең алдымен, одан да көп болады, өйткені ЕДБ-дегі қалдықтар жыл сайын өсіп келеді, мұны біз қаңтар айының қаржылық нәтижелерінен-ақ көріп отырмыз.

Негізгі табысты заңды тұлғалардың қалдықтары әкеледі, олардың басым бөлігін депозит ұстауға тыйым салынған бюджеттік ұйымдар құрайды, сондықтан олар бәрін ағымдағы шоттарда ұстайды. Сонымен, 2019 жылдан 2024 жылға дейін заңды тұлғалар ЕДБ-ге 1,8 трлн теңге әкелді, және бұл — елдің шоғырландырылған бюджеті, шын мәнінде, ала алмай қалған сома.

Екінші қызғылықты мәселе мынада: мұндай реттеушілік арбитраж негізгі пайданы ірі ЕДБ-ге әкеледі, өйткені негізгі бюджет қаражаты мен жеке тұлғалардың ақшасы солардың қолында шоғырланған. Егер орта есеппен 33% (3 трлн/9 трлн) реттеушілік арбитражға тиесілі болса, ірі банктерде бұл үлес 50%-ға дейін жетуі мүмкін, ал шағын ЕДБ-де бұл көрсеткіш әлдеқайда төмен болады, себебі жеке тұлғалардың валюталық депозиттерін, жеке тұлғалардың карточкалық шоттарындағы қалдықтарды және бюджеттік ұйымдарды негізінен ТОП-6 банк таңдайды. Мұны ЕДБ-нің табыстылығынан оңай тексеруге болады: сектордың негізгі пайдасы дәл ірі банктерде шоғырланған.

Мұндай қиғаштықтар несиелеуге зор кері ынта тудырады, өйткені ағымдағы шоттар мен валюталық депозиттерден түсетін маржа жоғары болған кезде ЕДБ-нің экономиканы несиелеуге ынтасы болмайды. Мемлекет бюджет мәселесі мен нақты экономика секторын несиелеу мәселесін шешуге тырысады, бірақ сонымен бірге банк секторына бір тыйымның есебінен триллиондаған теңге табуға мүмкіндік беретін ең басты кері ынтаны алып тастамайды. Ал бұл пайда, шын мәнінде, заңды және жеке тұлғалардың шығыны болып табылады.

Реттеушілік арбитраж қазақстандық банктерге қалай 3 трлн теңге әкелді және неге бұл экономиканы тежейді

2019 жылдан 2024 жылға дейін Қазақстанның банк секторы реттеушілік арбитраж есебінен 3 трлн теңге тапты. Бұл — ағымдағы шоттарға пайыз есептеуге тыйым салумен және валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемені шектеумен байланысты тетік. Бұл табыс көзі сол кезеңдегі банктердің жалпы пайдасының (9 трлн теңге) 33%-ын құрады. 2023 және 2024 жылдары арбитраждан түскен табыс жылына рекордтық 1 трлн теңгеге жетті, бұл оның банк секторы үшін маңызын көрсетеді.

Банктердің пайдасы қалай есептелді

Банктердің реттеушілік арбитраждан түскен пайдасын бағалау үшін егжей-тегжейлі талдау жүргізілді.

Банктердің жиынтық есептерінен теңгедегі ағымдағы шоттардағы жиынтық қалдықтар туралы деректер жиналды.

Ағымдағы шоттар бойынша әлеуетті мөлшерлеме «базалық мөлшерлеме – 1%» болуы мүмкін деп болжанды.

Осыған ұқсас, валюталық депозиттер үшін әлеуетті мөлшерлеме «ФРЖ мөлшерлемесі – 1%» ретінде есептелді, содан кейін ықтимал табыс пен ЕДБ-нің валюталық міндеттемелер бойынша нақты шығыстары арасындағы айырма анықталды.

Алынған пайдадан әлеуетті корпоративтік табыс салығы (КТС) 15% тиімді мөлшерлеме бойынша (өткен жылдардағы деректер негізінде) шегерілді.

Мөлшерлемелердің өсуінің банктердің пайдасына әсері

Талдау 2021 жылға дейін реттеушілік арбитраждан түскен пайда салыстырмалы түрде аз (жылына ~200 млрд теңге) болғанын көрсетті, себебі ҚР Ұлттық Банкі мен АҚШ ФРЖ мөлшерлемелері төмен күйінде қалды. Алайда 2022 жылдан бастап жағдай өзгерді:

2022 жылғы наурызда ҚР Ұлттық Банкінің мөлшерлемесі айтарлықтай өсті, бұл ағымдағы шоттардың табыстылығын бірден арттырды.

ФРЖ мөлшерлемесінің өсуі банктердің валюталық міндеттемелерінің табыстылығын арттырды.

Нәтижесінде 2022 жылы банктер 500 млрд теңге тапты, ал 2023 және 2024 жылдары — жыл сайын 1 трлн теңгеден.

Банктердің бүкіл кезеңдегі жиынтық табысы 3 трлн теңгені құрады.

Банктерге негізгі пайданы кім әкелді

Реттеушілік арбитраждан ең көп пайданы 2019–2024 жылдардағы заңды тұлғалардың шоттарындағы қалдықтар қамтамасыз етті — 1,8 трлн теңге. Негізгі үлесті депозитке қаражат орналастыруға тыйым салынған бюджеттік ұйымдар қосты, олар ақшаны пайыз есептелмейтін ағымдағы шоттарда ұстауға мәжбүр. Осылайша, бұл 1,8 трлн теңгені мемлекеттік бюджеттің ала алмай қалған қаражаты деп қарастыруға болады.

Сонымен қатар арбитраждан түскен пайданың банк секторы ішінде бөлінуі біркелкі емес. Ірі банктер негізгі пайданы көрді, себебі негізгі бюджет қаражаты, валюталық депозиттер және жеке тұлғалардың қалдықтары дәл солардың қолында шоғырланған. Ірі ЕДБ-де арбитраждан түскен пайданың үлесі жалпы табыстың 50%-ына дейін жетуі мүмкін, ал шағын банктерде бұл көрсеткіш айтарлықтай төмен.

Бұл экономика үшін неге зиянды

Банк секторы пайдасының құрылымы елеулі теңгерімсіздікті көрсетеді. Ағымдағы шоттар мен валюталық депозиттерден түсетін маржа жоғары болған жағдайда банктерге экономиканы несиелеу тиімсіз, себебі олар несиелік тәуекелдерді өз мойнына алмай-ақ кепілдендірілген аса жоғары пайда ала алады. Нәтижесінде:

Бизнестің қаржыландыруға қолжетімділігі төмендейді.

Экономикалық өсім баяулайды, өйткені банк несиелері — экономикаға инвестицияның негізгі көзі.

Мемлекеттік бюджет инфрақұрылымды және әлеуметтік саланы дамытуға бағытталуы мүмкін айтарлықтай қаражатынан айырылады.

Нені өзгертуге болады

Бұл кері ынтаны жою үшін реформалар қажет:

Ағымдағы шоттарға пайыз есептеуге рұқсат беру мүмкіндігін қарастыру.

Банктерді нақты секторды несиелеуге ынталандыратын нарықтық тетіктерді енгізу, ол үшін не істеу керек екенін мен бұрын жазғанмын.

Банктердің жасанды артықшылықтарын азайту үшін валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемелерге қойылған шектеулерді қайта қарау, бұл жағдайда валюталық депозиттердің табыстылығын ФРЖ мөлшерлемесіне байланыстыру қисынды.

Бұл өзгерістерсіз банк секторы реттеушілік шектеулер есебінен триллиондаған теңге табуды жалғастырады, ал экономика несиелік ресурстардың тапшылығына тап болады. Реттеушілік арбитраж — бұл қаражатты бизнес пен мемлекеттен банктердің пайдасына қайта бөлудің жасырын түрі, және бұл тетік неғұрлым ұзақ сақталса, экономиканың нақты секторының шығыны соғұрлым көп болады.