Теңгенің 500 теңге/доллардан төмен нығаю себептері

Ақпан айында теңге бағамы 1 доллар үшін 500 теңгеден төмен түсті. Көпшілік теңгенің неліктен мұншалықты нығайғанын сұрап жатыр. Бұған себептер жеткілікті, соларды сипаттап көрейін:

Ақпан дәстүрлі түрде салық айы болып табылады: жер қойнауын пайдаланушылар 4-тоқсан үшін салық төлейді, өйткені төлем есепті кезеңнен кейінгі екінші айда жасалады. Ол үшін олар валюталық түсімін сатады, ал ақпанда долларға сұраныс дәстүрлі түрде әлсіз болады. Себептердің бірі – мемлекеттік шығыстар. Олар импорттың маңызды факторы болғанымен, бюрократиялық рәсімдерге (бюджеттік өтінімдер, тендерлер және т. б.) қатты тәуелді.

Екінші фактор – ресей рублінің нығаюы. Украинадағы бітімгершілік туралы келіссөздердің болуы мүмкін екені жөнінде күшті сигналдар пайда болғаннан кейін рубль күрт нығайды. Теңге дәстүрлі түрде рубльмен корреляцияланады, өйткені Ресей – Қазақстанның ең ірі сауда серіктесі.

Ұлттық Банк теңгенің мықты болуына мүдделі, өйткені оның инфляцияны бақылау мандаты бар. Қазақстан экономикасы импортқа қатты тәуелді болғандықтан, инфляция теңге бағамымен тікелей байланысты. Бағамды нығайту үшін Ұлттық Банк бірқатар тетікті қолданады:

Сатып алынған алтын көлемінде нарықта доллар сату. ҚР Ұлттық Банкі елде өндірілетін барлық алтынды сатып алады. Бұрын сатып алу теңгемен жүзеге асырылатын, ал енді бағамға түсетін қысымды азайту үшін айна-қатесіз доллар сатылады. Бұл – қисынды әрі теңгерімді шешім.

Минималды резервтік талаптарды арттыру. Бұл кредит беруді шектейді, импортқа және валюта сатып алуға бағытталуы мүмкін ақшаға деген сұранысты төмендетеді, сөйтіп теңгені нығайтады. МРТ неғұрлым жоғары болса, ұлттық валюта соғұрлым мықты болады.

Жоғары базалық мөлшерлеме. Бір жағынан, ол теңгелік активтерді тартымдырақ етеді, өйткені теңгедегі кірістілік валютаның ықтимал құнсыздануынан жоғары. Екінші жағынан, жоғары мөлшерлеме кредит беруді шектеп, импорт пен валютаға сұранысты азайтады, бұл да теңгені нығайтады.

Осы факторлардың нәтижесінде теңге бағамы айтарлықтай нығайды. Оның одан әрі тұрақты болу әлеуеті кемінде 25 ақпанға дейін сақталады.

Сонымен қатар дамыған елдерде қаржы нарықтары сигналдарға сергек әрекет ететінін ескерген жөн. Мысалы, ақша-кредит саясатының өзгеруі мүмкін екені туралы ақпарат пайда болса, валюта бағамы дереу дерлік жауап қайтарады, өйткені экономикалық агенттер тәуекелдерді алдын ала хеджирлей бастайды. Ал Қазақстанда валюта сатып алу мен сатуға қойылған елеулі шектеулерге байланысты мұндай сигналдар жұмыс істемейді – реакция оқиға болған сәтте ғана орын алады. Бұл заңды тұлғалар үшін хеджирлеуді қиындатады, ал бұл бизнестің шығынға ұшырауына әкеледі.

Реттеушінің форекс-операцияларын шектеудегі логикасы бағамға ықпал ету тілегіне негізделген, бірақ мұндай шаралардың әсері уақыт бойынша шектеулі және тек қысқа мерзімде ғана әрекет етеді. Ұзақ мерзімде теңге бәрібір қысымда болады, өйткені экономикалық агенттер қажетті валютаны кез келген жағдайда сатып алады, тек алдын ала емес, қажет болған сәтте алады. Ұзақ горизонттағы валюта сатып алудың жалпы көлемі өзгеріссіз қалады.

Хеджирлеудің шектелуі салдарынан банктер ұтады, өйткені олар бизнестен өзгеше, капиталдың 25%-ына дейінгі валюталық позицияларды ашуға құқылы. Жеке тұлғалар экономикалық сигналдарға аз сезімтал және реактивті түрде әрекет етеді. Әдетте олар валютаны күрт секірістерден кейін ғана сатып алады, бұл шығынға әкеледі. Мысалы, көпшілік жоғары мөлшерлемелерге байланысты ақшасын теңгемен ұстады, содан кейін теңге 540-қа дейін әлсіреген кезде доллардың шарықтау шегінде белсенді сатып ала бастады, ал бағам қайтадан 500-ге дейін нығайған кезде сату тиімсіз – шығындар бекітіледі, ал доллармен салынған депозиттердің кірістілігі өте төмен күйінде қалады (шамамен 1%).

Осындай жағдайлардың алдын алу үшін нарық неғұрлым либералды болуы тиіс, ал экономикалық сигналдар қатысушыларға қазіргідей кешігіп емес, алдын ала жетуі қажет.