2025 жылғы салық реформасы туралы

2025 жылы жаңа Салық кодексін қабылдау жоспарланып отыр, сондықтан менен ұсынылып жатқан реформалар туралы пікірімді жиі сұрайды. Жеке тұлға немесе кәсіпкер тұрғысынан қарасақ, салықтың кез келген өсуі, әрине, жағымсыз қабылданады, өйткені ол қысқа мерзімдегі әл-ауқатқа әсер етеді. Алайда бұл мәселені макроэкономикалық тұрғыдан талдаған маңызды.

Бюджеттің шығыс бөлігінің проблемасы

Бюджет тапшылығы қазірдің өзінде 10 трлн теңгені құрап отыр, ал кірістің өсу қарқыны шығыстың өсу қарқынынан айтарлықтай артта қалып барады. Бюджет шығындарының құрылымын талдау басты проблеманы көрсетті: даму бюджеті іс жүзінде жоқ. Шығыстың негізгі бөлігі әлеуметтік және ағымдағы қажеттіліктерге бағытталған. Бұл шығыстарды қысқарту қажет емес дегенді білдірмейді, керісінше, ол қажет. Дегенмен барлық мемлекеттік органдардың бюджеттік сұраныстарын талдағанда, бастапқыда сұралған сома 50 трлн теңге болғаны анықталды. Басымдығы төмен шығыстарды оңтайландырып, кейінге ысырғаннан кейін сома 32 трлн теңгеге дейін, одан кейін басымдықтарды қатаң таңдау есебінен 25 трлн теңгеге дейін қысқарды. Бұл шығындарды жай қысқарту ресурстардың өзге де аса маңызды салаларға қайта бөлінуіне сөзсіз әкелетінін көрсетеді. Мемлекет бюджеттеу және бақылау жүйесін жетілдіруі тиіс, бұл процесс үздіксіз болуы керек. Алайда шығынға деген ағымдағы қажеттілік қолда бар бюджет қаражатынан едәуір асып түсетінін, ал оны ұлғайту мүмкіндігі бюджет қағидасымен шектелгенін түсінген маңызды.

10 трлн теңгелік бюджет тапшылығы — орасан зор сома, ол елдегі барлық кірістің 67%-ын құрайды. Бұл ретте Қазақстанда шешілмеген проблема көп: мектеп пен ауруханалардың жетіспеушілігі, ескірген әрі тозған инфрақұрылым. Елде жыл сайын шамамен 400 мың бала дүниеге келеді, бұл тұтас бір қаланың өсіміне тең. Бұл әлеуметтік және білім беру инфрақұрылымын дамытуға айтарлықтай инвестиция салуды талап етеді, бірақ даму бюджеті іс жүзінде жоқ. Біз үш ауысымды мектептерді, балабақшадағы орын тапшылығын, лық толы ауруханаларды дәл осы себептен көріп отырмыз. Дамуға инвестиция салмай, тұрақты экономикалық өсу мен халықтың өмір сүру сапасын жақсартуды қамтамасыз ету мүмкін емес.

Инвестициялық проблема

Инвестиция тарту үшін, әсіресе өңдеу саласына, инфрақұрылымға айтарлықтай қаражат салу қажет, ал қазір ол жоқ. Соңғы жылдары инвестиция, әсіресе шетелдік инвестиция, едәуір азайды. Ірі зауыттар мен фабрикалар салу үшін электр желілері, сумен жабдықтау, кәріз, автомобиль және теміржол, тұрғын үй және инфрақұрылымның өзге де элементтері қажет. Бұл міндет мемлекеттің мойнында: егер ол базалық жағдай жасамаса, бизнес жай ғана келіп, жалаңаш далаға зауыт сала алмайды.

Жақсы мысал — Алматы индустриялық аймағы. 2016 жылы ол іске қосылғанда, біз осы аймақтағы бірінші кәсіпорын болдық. Қазір онда бос орын жоқ, өйткені қала барлық қажетті инфрақұрылымды қамтамасыз етті, бұл бизнесті тартты. Мұндай индустриялық аймақтар көптеп пайда болуы керек, бірақ олардың дамуын қаражат тапшылығы тежеп отыр.

Бұл — жеке жағдай, бірақ проблеманың сипаты жүйелі. Кірістің шектеулі болуы мемлекетке дамуға тиісті деңгейде инвестиция салуға мүмкіндік бермейді. Бұл салымдарсыз жеке капиталды тарту мүмкін емес, өйткені алдымен бизнестің тиімді жұмыс істеп, ел экономикасына инвестиция сала алуы үшін жағдай жасау қажет.

Бюджеттің кіріс бөлігінің проблемасы

Салықтық жеңілдіктер мен преференциялардың көп енгізілуімен мемлекет Лаффер теориясына сүйенген еді, оған сәйкес салық жүктемесінің төмендеуі салық базасының кеңеюіне әкелуге тиіс болатын. Алайда іс жүзінде керісінше болды: жиналатын салықтың ЖІӨ-дегі үлесі тоқтамай төмендеп келеді, ал мемлекеттік шығыстар өсуін жалғастыруда.

Бюджеттің кіріс бөлігін өсіру не салық салынатын базаны ұлғайту есебінен, не салық жүктемесін арттыру есебінен мүмкін. Базаны ұлғайтуға көп уақыт, кемінде 10 жыл кетеді, өйткені ол экономикалық өсуді талап етеді. Сондықтан салық базасын кеңейту қажет, бірақ ол бюджет тапшылығының ағымдағы проблемасын шешпейді, демек, жедел шешім ретінде салық жүктемесін арттыру ғана қалады.

Қазақстан экономикасы дамушы елдерге жатады, мұнда салық түсімдерінің едәуір бөлігі жанама салықтар есебінен қалыптасады. Швейцария сияқты дамыған елдерде ҚҚС 8%-ды құрайды, бірақ халықтың табысы жоғары болғандықтан табыс салығы 50%-ға дейін жетуі мүмкін. Қазақстанда кірістің негізгі көздері ҚҚС, КТС және ЖТС болып қала береді. КТС мен басқа да табыс салықтарын арттыру пайданы қайта инвестициялау мүмкіндіктерін азайтады, ал оны әкімшілендіру күрделі күйінде қалып отыр, әсіресе салықтан жалтарудың көптеген олқылығы бар жағдайда. Елдегі ЖТС көбіне табысы төмен халық есебінен қалыптасады, сондықтан мөлшерлемені қосымша арттыру олардың сатып алу қабілетінің төмендеуіне әкеледі. Прогрессивті шкаланы енгізуге болады, бірақ оның бюджет кірісін арттыруға әсері шамалы болады.

Осылайша, қосымша 5–7 трлн теңге әкеле алатын жалғыз салық — ҚҚС. Мәселе оны қандай мөлшерлемеге дейін көтеру керектігінде. Ол үшін түрлі бастамалардан түсетін кірісті бағалауға негізделген нақты есептеулер қажет: теңге бағамының өзгеруі (бұл жер қойнауын пайдаланушылардан түсетін салық түсімдерін арттырады), жанар-жағармай материалдары бағасын ырықтандыру (бұл акциздер мен КТС бойынша кірісті арттырады), мемлекеттік бағалы қағаздарды салықтандыруды қайта қарау, құмар ойын бизнесі үшін мөлшерлемелерді арттыру, салық әкімшілендіруін жақсарту, ағымдағы шоттар бойынша сыйақы есептеуге тыйым салуды алып тастау және т. б.

Сонымен қатар 1 млн АҚШ долларынан асатын сомаларға мұрагерлік және сыйға тарту салығын енгізуді және оны ЖТС құрамына қосуды қарастыру қажет. Бұл дамыған елдерде кең таралған тәжірибе, өйткені алынған активтер мәні жағынан табыс болып табылады. Сондай-ақ жер қойнауын пайдаланушыларды салықтандыруды қайта қарап, роялти жүйесін қолданатын халықаралық тәжірибені қолданған жөн, бұл рентабельділігі төмен кен орындарын айналымға тартуға мүмкіндік береді. Қылмыстық кірістерді, оның ішінде жемқорлық активтерін салықтандырудың америкалық тәжірибесін қарастыру керек.

Осы шаралардың барлығы қосымша 2–3 трлн теңге әкелуі мүмкін, содан кейін теңгерімді бюджет үшін қажетті оңтайлы ҚҚС мөлшерлемесін айқындауға болады. Менің бағалауым бойынша, мөлшерлеме 16–18% диапазонында болады.

Салық реформасы туралы, 2-БӨЛІМ

Қазіргі салық жүйесі әділ салық салу қағидаттарына толық сәйкес келмейді. Егер бір салада кемсітушілік элементтері бар түрлі салық режимдерін қолдануға жол берілсе, бұл тек әділетсіздік қана емес, экономика дамуын да айтарлықтай тежейді.

Мемлекеттің негізгі міндеті — орта және ірі кәсіпорындардың өсуін ынталандыру. Шағын бизнес орта деңгейге дейін дамуға мүдделі болуы керек, ал орта бизнес ірі санатқа жетуге ұмтылуы тиіс. Алайда қолданыстағы салық жүйесі кері ынта тудырады: орта және ірі компаниялар бөлшектенуді жөн көреді, өйткені шағын бизнес айтарлықтай салықтық преференциялар алады.

Бұл үрдіс статистикада әсіресе айқын көрінеді: шағын кәсіпорындар саны қарқынды өсуде, ал орта және ірі бизнес тоқырауда тұр. 2021 жылғы 1 қаңтарға дейін шағын және орта бизнес (ШОБ) субъектілерінің саны 1,3 млн деңгейінде болды. Алайда ШОБ үшін ковидтік жеңілдіктер енгізілгеннен кейін күрт өсу басталды: 2022 жылдың соңына қарай олардың саны 1,8 млн-ға жетті, ал бүгінгі таңда 2,3 млн субъект тіркелген. Бұл ретте өсім дәл шағын кәсіпорындарға келді, ал орта бизнес іс жүзінде көбейген жоқ.

Проблеманың түп-тамыры — бәсекелестік жағдайдың тең болмауы, бұл орта бизнесті шағын бизнеспен салыстырғанда тиімсіз жағдайға қалдырады. Осы теңгерімсіздіктер жойылмайынша, компаниялардың даму деңгейінің жаңа сатысына өтуі қиын болып қала береді.

Мысалы, егер сіз орта бизнес санатына жататын ірі мейрамхананың иесі болсаңыз және барлық салықты тиянақты төлесеңіз, ал жанынан арнаулы салық режимімен жұмыс істейтін үш кафе ашылса, сіздің бизнесіңіз бәсекеге қабілетсіз болады. Салық жүктемесіндегі айырмашылық ірі кәсіпорындарды бөлшектенуге мәжбүр етеді: жеңілдікті салық салу жағдайларына сәйкес келу үшін мейрамхананы ресми түрде тәуелсіз бизнес-бірліктерге (бар, асхана, VIP-аймақ және т. б.) бөледі. Сондықтан салық жүйесі бір сала шеңберінде жүктемені көлденең теңестіруді қамтамасыз етуі аса маңызды. Сонымен қатар ірі және орта бизнес ұсақ кәсіпорындарға бөлшектенгенде, бұл институционалдық жағынан күшті ірі компаниялар құруға және өсуге қатты кедергі келтіреді, өйткені көптеген кәсіпорынды әкімшілендіру күрделене түседі, ал күш бәсекеге қабілеттілікті арттыруға және тиімділікті көтеруге емес, салық төлемдерін оңтайландыру мен қысқартуды іздеуге жұмсалады.

Экономикалық орындылық тұрғысынан, салықты әкімшілендіруге жұмсалатын шығындар мемлекет үшін де, салық төлеушілер үшін де оңтайлы болуы тиіс. Шағын бизнеске оңайлатылған режимдер шынымен қажет, бірақ олардың мәні салық жүктемесін төмендетуде емес, әкімшілендіруді жеңілдетуде және бухгалтерлік есепке жұмсалатын шығынды қысқартуда болуы керек. Мінсіз жағдайда салық жүктемесі бүкіл сала бойынша біркелкі болуға тиіс, ал микробизнес пен шағын кәсіпорындарға айналымға немесе болжамды табысқа (патентке) негізделген оңайлатылған жүйені таңдау құқығы берілуі керек.

Өкінішке қарай, Қазақстанда салықтық жеңілдіктер әкімшілендіруді жеңілдету құралы емес, іс жүзінде салық жүктемесін төмендету тетігі болып шықты. Алайда оларды енгізу қосылған құнның (ЖҚҚ) өсуіне әкелмеді және кәсіпкерлікті дамыту проблемасын шешпеді.

Тағы бір маңызды проблема — сұр импорт, ол жергілікті өндірушілер мен ресми сауда желілерінің дамуына кедергі келтіреді. Себеп кеден баждарында емес, өйткені олар ЕАЭО-ның жалпы бюджетіне түсіп, кейін елдер арасында қайта бөлінеді (бұл ретте Қазақстанның үлесі шамамен 7%), сұр импортқа әкелу кезінде ҚҚС салынбайтындығында және ол кейін ел ішінде түрлі схемалар арқылы сатылатындығында.

Бұл мәселе Қырғызстан арқылы өтетін тауар ағынының бақылаусыздығына байланысты әсіресе өткір байқалады. ЕАЭО ішінде кеден бекеттері жоқ болғандықтан, импорт кедендік рәсімдеу оңайырақ әрі арзанырақ елдер арқылы өтеді. Бұдан ең көп зардап шегетін — Ресей, бірақ Қазақстан да зиян аймағында: тауар елдің аумағына түскен соң «еріп кетеді» де, әрі қарай базарларға тарайды.

Бұл теңгерімсіздікті жою үшін ҚҚС-тың барлық сатыда төленуін қамтамасыз ету қажет. Тауар сұр схемалар бойынша әкелінсе де, сатушы оны өткізу кезінде ҚҚС төлеуі тиіс. Бұл реттеушілік арбитраж схемаларын жоюға және салықтан жалтаруға мүмкіндік беретін олқылықтарды жабуға жағдай жасайды.

Жеңілдіктерді жою мен салық мөлшерлемелерін арттыру — күрделі, ауыр өтетін және қарсылыққа тап болатын процесс. Кәсіпкерлердің көпшілігі жүйені макроэкономика мен ұзақ мерзімді тұрақтылық тұрғысынан емес, ағымдағы рентабельділік пен пайда тұрғысынан бағалайды. Алайда салық саясатын реформалауға жүйелі көзқарас болмайынша, теңгерімді экономикалық өсуге жағдай жасау мүмкін емес.