2024 жылғы қарашада теңгенің 512-ге дейін құнсыздануы

2024 жылдың қарашасында теңге 5%-ға құнсызданып, айдың соңында бір доллар үшін 512 теңге деңгейінде жабылды. Егер курсты биылғы мамырдан бастап, яғни ол 439 теңгеге дейін нығайған кезден бастап алып, қазіргі 530 мәнімен салыстырсақ, курс 20%-дан астам әлсіреген. Бұл айтарлықтай жоғары құбылмалылықты көрсетеді және мен бұрын жазғандай, іргелі тұрғыдан курс ерте ме, кеш пе осы мәндерге келуге тиіс еді. Басқасы сол, біз валюта құнсыздануының негізгі іргелі себептерін түсінуіміз керек, мен бұл туралы бірнеше рет жазғанмын.

Доллардың теңгеге шаққандағы күрт өсуіне әсер еткен негізгі қысқа мерзімді факторларды анықтауға болады. Сыртқы факторларға мыналар жатады: доллардың бүкіл әлемде нығаюы, мұнай бағасының төмендеуі, рубльдің құлдырауы. Жоғарыда сипаттаған сыртқы факторлар бірден әсер етпейді, өйткені бізде валюта нарығы реттелетіндіктен, сыртқы сигналдар нарықта дереу көрінбейді: экономикалық агенттердің хеджирлеуге мүмкіндігі жоқ, ал біздің валюта нарығы еркін емес. Сондықтан валюта нарығын реттеумен айналысқанда, біз нарық агенттеріне сыртқы факторларға жауап беруге және хеджирлеумен айналысуға мүмкіндік бермейміз. Бұған, мен бұрын жазғандай, мысалы, заңды тұлғалар үшін айырбастауға шектеу қою (айтпақшы, соның салдарынан соңғы айларда көптеген заңды тұлғалар үлкен шығынға ұшырады), валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемелерге шектеу қою, ЕДБ-нің валюталық позициясын бақылау, экспорттық түсімді міндетті түрде сату және тағы басқа құралдар жатады.

Ішкі факторларға бюджеттен кеш қаржыландыруға байланысты доллардың кейінге шегерілген сұранысы жатады. Басқаша айтқанда, Ұлттық қордан төлемдер келісілгеннен кейін бюджеттік өтінімдердің басым бөлігі бір мезгілде қаржыландырылды, содан кейін олар валюта нарығына шықты, бұл валютаға сұраныстың күрт өсуін туындатты, тіпті қарашадағы салық айы да өскен сұранысты қанағаттандыруға көмектеспеді. Мұны М2 және М3 ақша агрегаттарының күрт өсуінен байқауға болады, олар қазанда 1 трлн теңгеден астамға өсті.

Тапшы бюджет, теңгерімсіз фискалдық саясат және экономиканы тұрақты субсидиялау экономикадағы құрылымдық теңгерімсіздіктерге әкелді, олар қазір валюта бағамына әсер етіп отыр. Мысалы, былтыр Ұлттық қор валютасын белсенді сата отырып, теңгенің 470-тен 440-қа дейін нығаюына жол берді, содан кейін жоғары инфляция жағдайында 440 бағамын ұзақ уақыт ұстап тұрды, бұл кәсіпорындардың табысына және ел бюджетіне үлкен зиян келтірді. Мысалы, валюта бағамының 10%-ға нығаюы шикізат компанияларының пайдасын сол 10%-ға азайтады, ал жер қойнауын пайдаланушылардың салықтарының басым бөлігі валюталық базадан есептеледі, ол теңгемен азайды және бұл ел бюджетіне тікелей әсер етті. Мықты теңгенің былтырғы бюджет тапшылығына қосқан үлесі орасан зор болды. Егер өткен және биылғы жылдары мықты теңгемен әуестенбегенде, қазіргі проблемалар әлдеқайда аз болар еді, ал валюта құнсыздануының күрт өсуінен аулақ болуға болар еді. Мұның бәрі онша қиын емес есептеледі.

Бірақ теңге құнсыздануының іргелі факторлары әлдеқайда тереңде жатыр. Қанша рет қайталасам да, біздің экономикалық саясат ұзақ мерзімді көкжиекте ұлттық валютаны нығайтуға еш бағытталмаған, өйткені біз еңбек өнімділігінің өсуіне тиісті назар аудармай, өндірісті қандай бағамен де болсын әртараптандыруға көбірек шоғырланамыз. Өкінішке қарай, еңбек өнімділігінің өсуінсіз біздің экономика валютаның құнсыздануына тәуелді болады. Біз көптеген елдер жіберген классикалық қателіктерді қайталап отырмыз. Біздің жағдайда еңбек өнімділігінің өсуін жеке сектор қамтамасыз етуге тиіс, ол үшін субсидиялар да, протекционизм де, ауқымды мемлекеттік құрылыстар да емес, болжамдылық, заңның үстемдігі, адал реттеу, сапалы монополияға қарсы заңнама, дамыған инфрақұрылым және еркін нарық маңыздырақ. Мүмкін бұл әдеттегі нәрселер шығар, бірақ оларға қол жеткізу оңай емес, оларға шынымен құрылымдық реформалар жүргізу арқылы біртіндеп барған жөн. Осы тұрғыда, менің ойымша, біз Маргарет Тэтчер тұсындағы Ұлыбританияның үлгісін алуымыз керек, ол мемлекеттік активтерді ауқымды жекешелендіруді жүзеге асырды, нарықты, оның ішінде реттелетін бағаларды либерализациялады және салық реформасын жүргізді. Айтпақшы, жұмысында нарықтық тетіктерді пайдаланатын ақылға қонымдылықтың жалғыз tірегі әзірге Ұлттық Банк болып тұр, ол базалық мөлшерлемені жедел көтерді, менің ойымша, оны жақын арада тағы бірнеше рет көтеруге тура келеді. Дегенмен, айтқандай, жалғыз жау жарға жұмсамас.

Қорытындының орнына, қазіргі бағамның жағымсыз да, жағымды да салдары бар екенін түсіну керек. Жағымсыздарына импорт құнының өсуіне байланысты инфляцияның өсуі, халықтың нақты табысының төмендеуі, ЖІӨ-нің 450 млрд доллар мақсатынан алыстау және базалық мөлшерлемені төмендетудің мүмкін болмауы жатады, бұл кредиттеуге, соның салдарынан экономикалық өсімге әсер етеді. Жағымды факторларға отандық тауар өндірушілердің импортпен салыстырғанда бәсекеге қабілеттілігінің артуы, экспорттаушылардың теңгемен көрсетілген табысының шығыстардың бір мезгілде айтарлықтай өсуінсіз валютаның құнсыздану шамасына өсуі жатады, бұл олардың рентабельділігіне әсер етеді. Осының есебінен бюджетке түсімдер айтарлықтай артады, өйткені көптеген компаниялардың пайдасы өседі және шикізат салықтарының базасы ұлғаяды. Айтпақшы, шығыстарды қысқартпай-ақ бюджетті теңестірудің ең жылдам тәсілі — валютаны құнсыздандыру.