Салықтық әкімшілендіру туралы

Қазіргі Салық реформасы, ең алдымен, салықтық әкімшілендіру есебінен салық түсімдерін арттыруға бағытталған. Қазіргі өзгерістер, жалпы алғанда, көлеңкелі экономиканың көлемін қысқартуға және салық салынатын базаны ұлғайтуға арналған.

Бүгінгі жазбам — салықтық әкімшілендіру және оның неге байланысты болуы тиіс екені туралы.

Біздің елдегі қазіргі салық жүйесі айыптаушы әрі реактивті, яғни әкімшілендіру салықтық тексерулер жүргізу мен жазалау арқылы жүзеге асады. Салық қызметкерлерінің қолындағы тетіктер, жалпы алғанда, оларға субъективті шешім қабылдауға мүмкіндік береді, өйткені біздегі қазіргі сот жүйесі мінсіз емес, салықтық дауларды әдетте мемлекет пайдасына шешеді. Сондықтан салық төлеушілер Салық органдарына тәуелді болып қалады. Бұл егжей-тегжейлі талдауды қажет ететін бөлек тақырып, алайда жалпы алғанда, бұл — қалыпты құрал, әйтпесе салық әлдеқайда аз төленер еді.

Дегенмен салықтық әкімшілендіру тек салықтық тексерулерге байланысты емес, ол назар аударуды қажет ететін басқа да аспектілерді қамтиды:

Салықтардың қарапайымдылығы және құрылымы. Салық неғұрлым қарапайым әрі түсінікті болса, оның міндеттемелерінен жалтару соғұрлым қиын, ал оны әкімшілендіру немесе жинау соғұрлым оңай болады. Мысалы, көлік салығы — өте қарапайым салық, қазір ол көбіне автоматты түрде есептеледі және жиналымы өте жоғары. ҚҚС та, егер қазіргідей салықтық жеңілдіктер болмаса, айналып өту өте қиын салықтардың қатарына жатады. КТС, ПҚӨС — күрделі салықтар, өйткені олардың әрқайсысы күрделі есептеулерді және құжаттамалық растауды талап етеді.

Салықтық ағарту және білім беру. Салық негіздерін мектеп қабырғасынан бастап үйрете бастау, сондай-ақ салықтық міндеттемелерді орындаудың қажеттілігін түсінуге бағытталған түрлі білім беру іс-шараларын өткізу өте маңызды. Салықтың қаншалықты маңызды екенін, не үшін қажет екенін және бұл неге байланысты екенін, қандай салдарлар болуы мүмкін екенін және т.б. түсіндіру керек. Проактивті оқыту болашақта салық төлеуден жалтаруға тырысатын адамдардың санын айтарлықтай азайтады. Салықтардың қайда бағытталатынын ашық көрсететін процесті қалыптастыру да өте маңызды, әсіресе бұл салықтар әлеуметтік аударымдар, зейнетақы төлемдері, МӘМС жарналары және т.б. сияқты нысаналы сипатта болса.

Салық төлеушілердің әртүрлі санаттары арасындағы салықтық арбитражды қысқарту. Бізде түрлі салаларға, компанияларға, аумақтарға беретін салықтық жеңілдіктер өте көп. Мұндай жеңілдіктер салықтық оңтайландыру схемаларын құруға ынталандырады. Бізде мұндай арбитраждар өте көп, ал жаңа салық кодексінде олардың саны одан да артады. Жаңа кодексте ұсынылған жаңалықтарға сүйеніп, бірнеше мысал келтіре кетейін. Мысалы, фитнес-клубтар желісі бір заңды тұлғаға тіркелген және ол жалпы салық режимінде болып, барлық салықты төлейді. Оның жанынан әрқайсысы жеке заңды тұлғаға тіркелген фитнес-клубтар желісі ашылады және әрбір клуб барлық жеңілдіктері бар арнаулы салық режиміне отырады. Бірінші компания 12 % ҚҚС (ал фитнес-индустрияда есепке алынатын ҚҚС іс жүзінде жоқ, демек бүкіл сома айналымнан төленеді), 20% КТС және жалақыдан алынатын барлық салықтарды төлейді, ал екінші компания 4% бөлшек салық төлейді, барлық қызметкер ЖК ретінде тіркелген және олардың әрқайсысы да ең төмен салықтарды төлейді. Нәтижесінде бұл бірінші компанияны да бөлшектенуге ынталандырады, өйткені әйтпесе ол бәсекелестікте жеңіліп, банкротқа ұшырайды, себебі салықтық жүктеме мөлшері тым әртүрлі. Тағы бір мысал — Банк холдингі: онда Банк таза пайдадан 25%, маркетплейс таза пайдадан 20%, лизингтік компания таза пайдадан 10% төлейді. Банк пайданы лизинг пен маркетплейсте барынша арттырып, Банктің пайдасын азайтатыны заңды, себебі барлық шығысты Банк көтереді, ал еншілес компаниялар шығыссыз және инвестициясыз пайда табады. Мұндай кейстерді тергеу және дәлелдеу өте қиын: сыбайлас жемқорлыққа алаң және субъективті фактор пайда болады, мұнда салықтан әдейі жалтарғанын дәлелдеу аса қиын болады.

Салықтық процестерді автоматтандыру. Бұл бағытта жүйелер құру маңызды және, әділін айту керек, біздің ел бұл мәселеде өте алысқа ілгерледі. Мысалы, ЭШФ жүйесі әлемдегі ең үздіктердің бірі, ал аванстау жүйесіне көшкен кезде бұл, әсіресе, экспорттаушы компанияларға үлкен ынта береді. Бізде тәуекелдерді басқару жүйесі де озық: ол тексерулер санын азайтады. Алайда автоматтандыруда ұмтылатын тұстар әлі де бар, әсіресе үлкен деректерді талдауда, өйткені салықтық деректер салық жинауға арналған дерек көзі ғана емес, сонымен бірге кредит қабілеттілігін бағалау, экономикалық белсенділікті талдау үшін өте құнды ресурс әрі елдің экономикалық индикаторларының предикторы болып табылады. Декларацияларды толтыру процесі өте күрделі, салықтық нысандар көп білімді қажет етеді, ал көптеген өрісті деректер базасынан алып, алдын ала есептеуге болады, сондықтан мұнда дамитын тұстар анық бар.

Сондықтан жаңа Салық кодексі аясында салықтардың жиналуы тек салықтық бақылау шаралары мен автоматтандыруды күшейту есебінен ғана емес, сонымен қатар салықтық білім беру және ағарту институтын, салықтық серіктестікті енгізу арқылы, ал ең бастысы, салалар, аумақтар және салық төлеушілер бойынша салықтық кемсітушілікті жою есебінен қамтамасыз етілуі тиіс. Салалардың дамуы салықтық жеңілдіктер арқылы емес, тең бәсекелестік орта арқылы жүзеге асады. Бәсекелестік неғұрлым көп болса, компаниялардың дамуға және неғұрлым жақсы бәсекеге қабілетті өнім жасауға деген ынтасы соғұрлым көп болады. Өкінішке қарай, экономиканы қолмен басқарсаңыз да, қарапайым экономикалық заңдардан құтыла алмайсыз.