Утилизациялық алымға қатысты «пайдасына» және «қарсы» дәлелдер

Утилизациялық алым туралы өз пікірімді айтайын, ол менің субъективті көзқарасымды көрсетеді. «Пайдасына» да, «қарсы» да барлық дәлелді салмақтап, салиқалы пікірталас жүруі керек. Жағдайға әлдеқайда кеңірек қарау қажет, тек өнеркәсіптің дамуы тұрғысынан ғана емес.

Барлық дәлелді қарастырып шығайық.

«Пайдасына» айтылатын дәлелдерден бастаймын. Сонымен қатар әр дәлелді қалай күшейтуге болатынын да айтамын. Дәлелдерді өзімнің көзқарасым бойынша маңыздылығына қарай орналастырамын.

Ең маңызды дәлел — елдегі урбанистика мен экология мәселесі. Не десек те, автомобильдердің негізгі шоғыры ірі қалаларда, сондықтан көлік жүргізушілерін сол жерден ығыстырып, автомобиль ұстауды қымбат етіп, қоғамдық көлікті дамыту керек. Астана мен Алматыда қазір болып жатқан жағдай бұл бағытта біздің істеріміздің әзірге онша жарқын емес екенін көрсетеді. Ал бұл мәселе қымбат тұрақтармен, автомобильдерге салынатын тыйым салушы баждармен және дамыған қоғамдық көлікпен шешіледі. Урбанизацияның әлемдік трендінен біз еш жаққа қашып құтыла алмаймыз. Сондықтан осы трендті ұстана отырып, автомобиль ұстауды қымбат етуіміз керек, ал утилизациялық алымнан түскен қаражатты көбіне қоғамдық көлікті дамытуға бағыттауымыз керек. Сингапур, Дания, Исландия, Швеция, Финляндия және басқа да көптеген дамыған елде дәл осы мақсатта автомобильдерге өте жоғары тіркеу баждары белгіленген. Олар үшін автомобиль өнеркәсібі басты басымдық деп айта алмаймыз, дегенмен бұл елдерде автокөлік иесі болу өте қымбат, бірақ оның есесіне қоғамдық көлік өте жақсы дамыған.

Автомобиль саласына 10 жылда салынған инвестиция өте көп, сонымен бірге халықаралық өзгерістерге және нарықтардың қалай өзгеріп жатқанына қарау керек. Қазір Ресей нарығы Ресей аумағында автомобиль өндіру мәселелеріне тап болып отыр (менің ойымша, бұл енді ғана басталды). Батыстың көптеген концерні Ресейдегі өндірісін жапты, ал қазір қытайлық компаниялар елде «АвтоВАЗ»-ды барған сайын көбірек ығыстырып жатыр. Біз үшін шетелдік компаниялардың бізге қоныс аударуы есебінен нарықтың бір бөлігін өзімізге алудың ерекше мүмкіндігі туды. Қателеспесем, Kia — Қостанайда құрылыс бастаған осындай алғашқы жоба. Бұл өңірлік нарықтағы перспективаларға баға беруді айтарлықтай өзгертеді. Мұнда мәселе дәл мемлекеттік деңгейде тұр: ЕАЭО аясында Ресейге экспорттауға кедергілерді алып тастау, сондай-ақ осы сценарийді іске асыру мүмкіндігі үшін санкцияларға қарсы саясат жүргізу керек. Біз, мысалы, автомобиль өнеркәсібін ішкі нарық есебінен дамытқан Өзбекстаннан гөрі жақсырақ жағдайдамыз. Біз ең болмағанда Ресейге экспорттау үшін баж төлеудің қажеті жоқ, ал жеке тұлғалар Ресейге автомобильдерді ең төмен утилизациялық алыммен әкеле алады (бұл тәжірибені біз де қарастыра алады деп ойлаймын). Сонымен қатар автомобиль саласы қазір қатты стандарттталды, сондықтан әртүрлі автомобильдерге көптеген бірдей қосалқы бөлшектер мен жүйелердің орнатылғанын көресіздер. Бұл құрастыру процесін жеңілдетіп, тиімдірек етеді.

Бізде утилизациялық алым тек ІЖҚ бар автомобильдерге ғана төленеді, ал электрокарларға утилизациялық алым да, баж да жоқ. Бұл жалпы автокөлікке иелік ету ландшафтын өзгертеді. 1 км жүріске шаққанда электр қуаты бензиннен әлдеқайда арзан. Электрокарлардың толыққанды жүйесін құру үшін оларға арналған инфрақұрылымды жасаудың жеке бағдарламасы қажет. Утилизациялық алымнан түсетін түсімнің бір бөлігін осындай инфрақұрылымды дамытуға бағыттау керек. Бұл тек әлемдік тренд қана емес, экономикалық тұрғыдан да тиімді, өйткені электрокарға иелік ету әлдеқайда арзан. Салықтар жоқ, қызмет көрсету құны да әлдеқайда төмен.

Енді утилизациялық алым мен тыйым салушы тіркеу алымдарының теріс жақтарын айтайық.

Утилизациялық алым автомобильдерді азаматтардың бір бөлігі үшін қолжетімсіз етеді. Арзан сегментте оның құндағы үлесі 50%-ға жетуі мүмкін, бұл ауыл тұрғындарының автомобиль сатып алу, сондай-ақ басқа да ауыл шаруашылығы техникасын алу мәселесін шешуге мүмкіндік бермейді, ал олар үшін бұл дамудағы маңызды сәт. Біздің қашықтықтар үлкен, сондықтан ауыл тұрғындарының жүріп-тұруы және ауыл шаруашылығын дамытуы үшін автомобилі болуға тиіс. Бұл мәселені шешу утилизациялық алымның өзін өзгерту арқылы жүзеге асуы керек. Мысалы, Ресейде әр азамат жеке пайдалану үшін жылына бір автомобильді жеңілдетілген мөлшерлемемен әкеле алады. Менің ойымша, бұл аталған мәселені шешудің ақылға қонымды нұсқасы. Сондай-ақ тіркеу алымын өңірлер бойынша саралау керек. Ауыл шаруашылығы техникасына төленген утилизациялық алымды шаруа қожалықтары мен ЖШС-ларға ауыл шаруашылығы өндірісі салаларында субсидия түрінде өтеу керек.

Утилизациялық алымды бөлуде ашықтық жоқ. Менің ойымша, негізгі мәселе мынада: көпшілік утилизациялық алымнан түскен ақша автомобиль өндірушілерге түседі деп санайды, ал бұл мүлде олай емес. Осы тұрғыдан алғанда ашықтық және утилизациялық алымнан түскен ақшаны мақсатты бөлу жүйесі қажет. Менің ойымша, утилизациялық алымнан түскен ақша қоғамдық көлікті (экологиялық автобустар мен троллейбустар, трамвайлар, метро, ЛРТ, қала маңындағы теміржолдар) және электрокарларға арналған инфрақұрылымды дамытуға жұмсалуы керек, ол үшін барлық негізгі магистральдар бойымен электр желісін тарту қажет.

Тыйым салушы баждар мен алымдар есебінен отандық автомобильдердің бәсекеге жатпайтын артықшылығы бар. Автомобильдерге баждар бізде ЕАЭО деңгейінде белгіленеді, сондықтан оларды өзгерту мүмкін емес. Ал утилизациялық алым — Қазақстан ішіндегі ішкі алым. Мен бұған дейін айтқанымдай, біз утилизациялық алымның дизайнын өзгертіп, әр адамға жеке пайдалану үшін 1 автомобильді төмендетілген утилизациялық алыммен әкелуге мүмкіндік беруіміз керек деп ойлаймын. Бірақ бұл тек арзан автомобильдер сегментіне қатысты болуы тиіс, ал 1 жылдан аз уақыттан кейін қайта сатқан жағдайда утилизациялық алым толық көлемде төленеді. Қымбат сегментте утилизациялық алымның үлесі соншалықты үлкен емес және қазақстандық өндірушілерге айтарлықтай артықшылық бермейді.

Біз утилизациялық алымның және басқа да алымдардың дизайнын өзгертуге көбірек назар аударып, оларды икемдірек етуіміз керек деп есептеймін. Олар өмірімізнің барлық аспектісіндегі мәселелерді шешуі керек: өнеркәсіпті дамыту, экология мәселелерін шешу және халыққа автомобильдердің қолжетімділігін қамтамасыз ету. Қазір бізде утилизациялық алымның дизайны мен оны пайдалану мәселесі өте жеңілдетілген және жоғарыда қойылған сұрақтарға толық жауап бермейді.