Қазақстандағы «голландтық ауру»

Біздің елдің экономикасы қазір классикалық голландтық аурудың құрсауында тұр және одан шыға алар емес. «Голландтық ауру» дегеннің не екенін білмейтіндерге түсіндірсем, оның мәні мынада: бір сала сыртқы немесе ішкі факторлардың әсерінен басқаларға қарағанда әлдеқайда жылдам өссе, бұл нақты айырбас бағамының нығаюына алып келеді, ал ол өз кезегінде басқа салаларға кері әсер етеді.

Әдетте бұл табиғи қазбаларды өндіруге қатысты, өйткені бұл саланың дамуы кәсіпкерліктің дамуына емес, табиғи байлықтың болуына негізделген. Бізде бұл — мұнай саласы: мемлекет мұнай сатудан салық түрінде валюта алып, оны мемлекеттік шығыстарды жабуға жібереді, нәтижесінде ұлттық валюта нығаяды. Тау-кен саласындағы (оған мұнай да жатады) еңбек өнімділігінің өсуі толықтай табиғи қазбалардың құрамына және оны өндірудің жеңілдігіне, сондай-ақ нарықтағы сұраныс пен ұсыныстың нәтижесінде қалыптасатын бағаларға байланысты. Ал басқа салалар көбіне өндірістің технологиялылығына, шығармашылығы мен бірегейлігіне, сондай-ақ еркіндік пен бәсекелестік қажет салалардың дамуына мүмкіндік беретін елдегі институттардың дамуына тәуелді.

Неліктен тек мұнай саласын емес, басқа салаларды да дамыту маңызды? Біріншіден, бізде мұнай саласы нашар дамып отыр, өйткені ол барған сайын iрi өндіру жобаларына шоғырлануда, ал олардан түсетін пайда негізінен инвестор болып табылатын шетелдік компанияларға кетеді. Бұл компаниялар елдің ЖІӨ-не айтарлықтай әсер етеді, ал азаматтардың әл-ауқатына тек салыстырмалы түрде ғана әсер етеді, өйткені пайда шетелдік акционерлерге кетеді. Екіншіден, мұнай саласы еңбекті көп қажет етпейді, ол кен орнының сапасына көбірек тәуелді, сондықтан пайда көретіндер саны шектеулі. Сондықтан пайда мен жалақы (ал бұл — ЖІӨ-нің негізі) көп адамның арасында бөлінетін басқа салаларды дамыту маңызды.

Барлық салалар саудаланатын және саудаланбайтын салаларға бөлінеді. Саудаланбайтын салалар — импорттауға да, экспорттауға да болмайтын салалар, мысалы: барлық қызметтер, тез бұзылатын өнімдер, көлік қызметтері, ұялы байланыс қызметтері және тағы басқалар. Олардың дамуы басқа салалардың дамуына байланысты, өйткені олар көбіне ішкі сұранысқа бағытталған. Саудаланатын салалардағы еңбек өнімділігі мен өсім қаншалықты жоғары болса, саудаланбайтын салаларға сұраныс та соншалықты жоғары болады, олар да дами түседі. Сондықтан саудаланбайтын салаларды ынталандырудың қажеті мүлде жоқ, олар өздігінен дамиды, өйткені олардың табысы саудаланатын салалардың және оларда жұмыс істейтіндердің шығыстарына байланысты. Мемлекет нені ынталандыратынына назар аударсаңыздар, экономикалық тұрғыдан ынталандырудың мәні мүлде жоқ саудаланбайтын салалардың өте көп екенін көресіздер.

Саудаланатын салалар дамуы үшін валюта бағамы біз бәсекелесетін елдермен әрқашан паритетте болуы керек, әйтпесе біздің тауарлар бәсекеге қабілетсіз болып қалады. Сондықтан біздің басқа салаларымыз басқа елдермен тең жағдайда дами алуы үшін мұнай долларларының әсерін бейтараптандыру аса маңызды. Бізде мұнай долларларын Ұлттық қор арқылы стерилизациялауға әрекеттер болды, бірақ көптен бері біз бұл ақшаны белсенді пайдаланып келеміз, осылайша елдегі басқа салалардың дамуына жол бермейміз. Мәні жағынан мұнай рентасының бір бөлігі болып табылатын субсидиялар нарықтық ынталандырудың орнын баса алмайды, өйткені олар бәріне берілмейді, соның салдарынан нарықтық теңгерімсіздіктер туындайды, таңдамалылық элементі бар, бұл сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін тудырады, ал субсидиялар масылдық көңіл-күйді тудырады, одан кейін құтылу өте қиын.

Сондықтан Ұлттық қордан берілетін трансферттерді шектеу, нарықтық тетіктерді бұрмалайтын түрлі субсидияларды алып тастау және елді дамытудың жүйелі жағдайларын қалыптастыруға шоғырлану аса маңызды.

Салаларды қолдау ашық реттеуге, жеке меншік мүддесін қорғауға, сот органдарының әділдігіне, мемлекеттік қызметтер көрсетудің мінсіз, ашық, жеңіл процестеріне негізделуі тиіс. Мысалы, техникалық шарттар, жер учаскелерін беру, жер қойнауын пайдалану шартына қол қою процестері және тағы басқалар. Ал Ұлттық қордан ақша үлestіру — мемлекеттік шығыстар мен субсидияларды ұлғайту түрінде — нарықтық тетіктердің деформациясына әкеледі (мысалы, елде ақшаның нақты құнын ешкім білмейді), жекелеген адамдарды байытады (біреулер жүздеген миллиард теңгеге аса арзан несие алады немесе нарық жұмыс істей алатын жерде алып мемлекеттік тапсырыстарға ие болады), экономикада теңгерімсіздіктер туғызады (тапшы бюджет, тұрғын үй құны немесе теңге бағамы), масылдық көңіл-күйді қалыптастырады (несиелерді есептен шығару ниеті) және қоғамдағы теңсіздікті күшейтеді (мысалы, жоғары инфляция кедейлерді одан сайын кедейлендіріп, байларды одан сайын байытты).