Жыл қорытындысы

Күтілгендей, жыл қорытындысы бойынша инфляция 9,8% болды. Бұл — жоғары базалық мөлшерлеме мен берік теңгенің салдары. Айлық инфляция 0,8%-ға дейін баяулады, ал азық-түлік инфляциясы жыл қорытындысы бойынша 8,5% болды.

Сонымен қатар теңге бағамы таңғаларлық, бірақ жеткілікті түрде түсіндіруге болатын тұрақтылық көрсетуін жалғастыруда, біз жылды бір доллар үшін 454 теңге деңгейінде аяқтадық. Атап айту керек, IV тоқсанда Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі ел бюджетін толықтыру үшін доллар сатты және үш айда жиыны 3,5 млрд АҚШ доллары сатылды, сонымен қатар IV тоқсанда салық төленетін екі ай бар.

Мен сауда балансын арнайы қарап шықтым: бүгінгі таңда деректер тек 10 ай бойынша ғана бар, бірақ олар 2022 жылмен салыстырғанда импорттың айтарлықтай өсетінін және экспорттың қысқаратынын көрсетіп тұр. Мәселен, 10 айда 2022 жылы импорт 40,3 млрд доллар болса, 2023 жылдың сол кезеңінде 49,5 млрд АҚШ долларын құрады, яғни өсім 22,8%. Ал экспорт 70,9 млрд АҚШ долларынан 64,4 млрд АҚШ долларына дейін, яғни 8,9%-ға төмендеді. Жыл бойынша импорттың өсімі мен экспорттың құлдырауы пайыздық көріністе қатты өзгермейді деп ойлаймын. Экспорт ең алдымен мұнай мен металл экспортының қысқаруы есебінен құлдырады, сонымен қатар «машиналар, жабдықтар және көлік құралдары» бабы бойынша 500 млн долларға, «тоқыма және тоқыма бұйымдары» бойынша 100 млн долларға және «химия және мұнай-химия өнімдері» бойынша 800 млн долларға өсім байқалады. Мұны, көбіне, Ресейге реэкспортпен (мысалы, автокөліктер, люкс киім және т.б.) түсіндіруге болады. Импортқа келер болсақ, «машиналар, жабдықтар, көлік құралдары және аспаптар» бабы бойынша тіпті 6,6 млрд АҚШ долларына және «тоқыма және тоқыма бұйымдары» бойынша 1 млрд долларға жететін зор өсімді атап өткен жөн. Химия және мұнай-химия саласы бойынша 686 млн доллар өсім заңды. Яғни тұтынудың өскені және инвестициялық жобалар фазасының бар екені анық көрінеді. Егжей-тегжейлі деректер жоқ, әрі қарай пайымдау қиын. Жабдықтар мен автокөліктердің бір бөлігі Ресейге де экспортталуы мүмкін, деректер аз, баға беру қиын. Бірақ маған бұл жерде себептердің жиынтығы бар сияқты: мемлекеттік шығыстардың өсуі, ЕДБ арқылы тұтынушылық кредиттеудің жоғары болуы, Ресейге реэкспорт.

Алайда импорттың өсуі мен экспорттың құлдырауы елдің өнеркәсібі бағамдық теңгерімсіздік салдарынан қысымда болатынын көрсетеді. Біздің өндірушілерге еңбек өнімділігі төмен жағдайда импортпен бәсекелесу қиын.

2024 жылғы қаңтарға ҚР Ұлттық Банкі 1,1 млрд АҚШ доллары мөлшерінде валюта сатуды жариялады. Бұл — әдеттегі айлық сатылымнан дерлік екі есе көп (өткен жылы КМГ акцияларын ҰК-дан Ұлттық қорға ауыстырған үш айды есептемегенде). Сондықтан қаңтарда, жыл басындағы іскерлік белсенділіктің баяулауын ескере отырып, теңге бағамы әлсіремейді, тіпті нығаюы мүмкін деп күтуге болады. Ақпан дәстүрлі түрде салық айы болып табылады, сол кезде жер қойнауын пайдаланушылар IV тоқсан үшін негізгі салықтарды төлейді, бұл да теңгеге қолдау көрсетеді, бірақ 2024 жылғы наурыздан бастап сауда балансының қысқаруына және ҚР Ұлттық Банкі тарапынан қолдаудың болмауына байланысты теңгенің әлсіреу қаупі күрт артады.

Ұзақ мерзімді көкжиекте теңгені қолдай алатын жалғыз нәрсе — еңбек өнімділігінің өсуі. Бірақ ол үшін қолданыстағы кәсіпорындарды техникалық қайта жарақтандыруға және қосылған құны жоғары жаңа жоғары технологиялық компаниялар салуға бағытталған тұтас бағдарлама қажет. Ол үшін шетелдік инвестицияларды тарту (әзірге бұл бағытта үлкен жетістік жоқ), инвестициялық климатты жақсарту, сот жүйесін жетілдіру, өндірушілерді қолдау шараларын өзгерту қажет: пайыздық мөлшерлемелерді субсидиялаудан бас тартып, көбірек кепілдіктерге, ұзақ мерзімді келісімшарттарға және ұзақ ақшаға көшу керек. Ұлттық қордың сатылымдары экономиканы дамытуға мүмкіндік бермейді, тек теңгерімсіздік тудырады, содан кейін онымен күресу қиын болады. Дегенмен қазір инфляцияны тежеу үшін берік теңге — күресудің ең тиімді тәсілі.