Қыркүйекте теңге неге күрт әлсіреді

Қыркүйек айының соңында теңгенің АҚШ долларына шаққандағы бағамы және валютаның осыншалықты күрт әлсіреу себептері бәрін толғандырды. Маған жиі: «Мұнай бағасы өсіп, рубль бағамы нығайып жатыр, ал теңге неге құлдырайды? Бағам нығаюы керек сияқты ғой» деп сұрайды. Мұның, әрине, түсіндірмесі бар.

Дамыған елдерде кез келген өзгеріс, мысалы, мұнай бағасының өзгеруі, базалық мөлшерлеменің өзгеруі, жұмыссыздық бойынша деректердің өзгеруі, жалпы ішкі өнімнің өсуі бойынша деректердің өзгеруі және т.б. нарық ойыншыларына экономиканы қандай салдар күтіп тұрғанын білдіретін сигнал береді. Бұл өз кезегінде оларды валютаны сатуға немесе сатып алуға итермелейді, ал нарық дамыған, нарық агенттерінің болашақ салдарды барынша азайтуына ешқандай шектеу жоқ болғандықтан, мұның бәрі секундтар ішінде өтеді. Нәтижесінде бағамның белгілі бір оқиғаларға лезде үн қосатынын көреміз. Өкінішке қарай, Қазақстанда олай жұмыс істемейді, сондықтан бізде бағам сигнал салдарға айналғаннан кейін ғана өзгереді. Мұның бірнеше себебі бар, және олардың бәрі нарық пен оның қатысушыларына қойылған шектеулерге байланысты:

Заңды тұлғалар валюталық келісімшартсыз валютаны алдын ала сатып ала алмайды. Яғни теңге құлдырайды деген сигнал түсіп, заңды тұлғаға болашақ шығындарды азайту үшін валюта қажет болса, ол оны сатып алу мүмкіндігінен айырылады. Сондықтан мұнда сигналдар жұмыс істемейді.

Банктердің валюталық позициялары үнемі бақыланады, бір кездері банктердің валюталық позицияларына бақылау енгізілген болатын. Бұл бақылау алынды ма, алынбады ма, білмеймін, бірақ бұл да сигналдардың жұмыс істеуіне мүмкіндік бермеді.

Жеке тұлғалардың биржалық инфрақұрылымға қолжетімділігі жоқ, өйткені бізде ол әлі дамымаған. Сондықтан валюта айырбастау тек банктер жүйесінде жүреді, мұнда көбіне жинақтау функциясы қолданылады, ал жеке тұлғалар валютаны тек ол құнсызданып қойғанда ғана айырбастайды.

Әрине, мұның бәрі бағамның құбылмалылығын азайту үшін енгізілді, бірақ екінші жағынан бұл шаралар бағам қалыптастырудың нарықтық тетіктерін толықтай құнсыздандырды.

Сондықтан, мысалы, рубль құнсызданғанда, оның бағамға әсері Ресей тауарларының Қазақстанға импорты өскеннен кейін ғана болды: импортты қамтамасыз ету үшін валютаға сұраныс артып, біздің бағам қысымға ұшырады.

Валюталық сигналдардың жұмыс істеуі тәуекелдерді азайту үшін өте маңызды. Мысалы, сигналдар жұмыс істесе, теңге бағамы әлсіреумен әлі шілдеде-ақ жауап беруі тиіс еді, сөйтіп біздің өнеркәсіп үшін тәуекелдер барынша азайтылған болар еді.

Сондықтан экономика үшін тәуекелдерді азайту мақсатында валюта нарығын дамытып, оның жұмысына қойылған шектеулерді алып тастау маңызды, сонда ол өзінің тікелей функциясын атқарады.

Валюта бойынша болжамға келсек, жақын болашақта әсер ететін факторларды ғана атап өте аламын:

Мұнайдың жоғары бағасы нарыққа валютаның біршама жақсы ағынын қамтамасыз етеді, сондықтан бұл теңгені қолдауы тиіс, бірақ бұл мұнайшылар осы валютаны айырбастаған жағдайда ғана орын алады. Ол үшін олар Қазақстанда бірдеңе сатып алуы керек.

Қараша мен желтоқсанда негізгі салықтар төленеді: қарашада жер қойнауын пайдаланушылар 3-тоқсан үшін салық төлейді, ал желтоқсанда бәрі КТС бойынша аванстық төлемдерін төлейді. Мұнда да бар үміт пайдасы жоғары мұнайшылар мен тау-кен өндірушілерге артылады. Бұл теңге бағамын қолдауы тиіс.

Мемлекеттік шығыстар өткен кезеңдермен салыстырғанда айтарлықтай өсті, шығыстардың өсуі әрдайым тұтынудың өсуіне әкеледі, ол негізінен импорт есебінен жабылады. Импорттың өсуі теңге бағамына әсер етеді: бағам әлсірейді.

Ресей рублі қайтадан қысымға ұшырап, құнсызданып жатыр. Арзан рубль Ресей импортының біздің нарыққа келуін ынталандырады, ал ол біздің өндірушілерді ығыстырады. Импорт өсетіндіктен, бұл бағамға теріс әсер етеді.

Инфляция төмендеп жатыр, қазанда базалық мөлшерлемеге қайта қаралады. Базалық мөлшерлеменің төмендеуі депозиттер мен кредиттер бойынша мөлшерлемелердің төмендеуіне әкеледі. Депозиттер бойынша мөлшерлемелердің төмендеуі долларлық депозиттердің өсуін ынталандырады, бұл теңге бағамына әсер етеді. Кредиттер бойынша мөлшерлемелердің төмендеуі де кредит беруді арттырады, ол тұтынудың артуына әкеледі, ал тұтыну импорт есебінен қамтамасыз етіледі, бұл теңге бағамына әсер етеді.

Сондықтан валютаның құнсыздануын тежейтін факторлар да бар, оны ынталандыратындары да бар. Қорытындыны әркім өзі жасайды.