Бір пайыздық валюталық депозиттер мәселесі

Тағы бір тақырыпты көтерейін деп едім — валюталық депозиттер.

Болашақта қабылданатын кез келген шешімдерге міндетті түрде мониторинг жүргізіліп, олар қайта қаралып отыруы тиіс, әйтпесе дисбалансқа тап боламыз, өйткені біздің әлем өте құбылмалы.

Валюталық депозиттер бойынша шекті мөлшерлеме 1% құрайды, ал АҚШ-тың мемлекеттік бағалы қағаздары бойынша кірістілік қазірдің өзінде 5%-дан асады. Бірақ біздегі реттеу банктерге бұдан көп беруге мүмкіндік бермейді, бұл нормаға 10 жыл болды, бірақ мұнда ешкім проблема көрмейді. Банктер валюталық депозиттерді тартып, одан әрі валютаны ҚР Ұлттық Банкіне және басқа да қаржы құралдарына әлдеқайда жоғары кірістілікпен қайта орналастырады. Менің ойымша, орташа кірістілік тәуекелсіз 5% болады, яғни банктер 4% маржа алады. Бұрын мұндай депозиттер банктерге ауыртпалық болатын, өйткені бізде валютада несие беру өте қиын, ал қазір банктер жоқтан-ақ үлкен ақша тауып отыр.

Екінші деңгейдегі банктер депозиттерінің құрылымына және Ұлттық Банктің ағымдағы шотына қарасақ, бұл елден капиталдың кетуіне әкелгенін көреміз, мен бұл үрдіс жалғасады деп ойлаймын, ал ақша біздің елге жұмыс істеуі керек. Ағымдағы шоттың құрылымында жиынтық деректер бойынша жағдайды көру қиын, себебі капитал ағынына қарсы біздің депозиторларымызға ресейліктердің ақшасы келіп жатыр, ал ол уақытша. Алайда талдамалық кесіндіге қарасақ, жағдай ең жақсы емес деп ойлаймын.

Мәселе күрделі, шатасқан және түсіндіруді қажет етеді.

Бәрі баяғыда Ұлттық Банктің банктердің елден ақша шығаруымен күресуінен басталды, ол кезде БТА әсерімен күресіп жатты. Сонда ІАК — ішкі активтер коэффициенті деген ұғым енгізілді. Ол шетелде орналастырылған активтердің шетелден тартылған пассивтерге қатынасы ретінде есептеледі және 1-ден аспауы тиіс. Одан кейін долларландырумен күрес мақсатында доллар депозиттері бойынша мөлшерлемені 1%-бен шектеді. Содан соң реттеуді қатайту арқылы валютада несиелеуді шектеп, тек экспорттаушыларды несиелеуге мүмкіндік қалдырды. Бұл теңге тұрақты, девальвация бір күндік болған кезеңде өзекті болған шығар.

Нәтижесінде банктердің балансынан шетелдік валюталық облигациялар жоғалды, өйткені ешбір батыс мөлшерлемесі біздің 1%-бен бәсекелесе алмайды. Бірақ проблема мынада: біздің депозиттер қысқа, оларға ұзақ жобаларды қаржыландыру қиын, сөйтіп банктердің балансынан ұзақ қаражат жоғалды. Көпшілік БЖЗҚ-ны экономикаға жіберуді сұрайды, бірақ БЖЗҚ қаражатының басым бөлігін мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алуға жібереді, өйткені біреу бюджет тапшылығын қаржыландыруы керек.

Мәселені кешенді түрде шешу керек, және неғұрлым тез болса, соғұрлым жақсы:

ІАК-ті, кемінде инвестициялық рейтингі бар қағаздарға салымдар үшін өзгерту керек. Бұл екінші деңгейдегі банктерге ақшаны Ұлттық Банктің кор-шоттарына қарағанда кірістілігі жоғары облигацияларға қайта орналастыруға мүмкіндік береді.

Валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемені ФРЖ мөлшерлемесі деңгейіне дейін көтеру керек. Бұл капиталды елде сақтап, қазіргідей екінші деңгейдегі банктер емес, біздің депозиторлар табыс табуына мүмкіндік береді.

Экспортқа бағдарланған жобалар үшін теңгемен нарықтық емес мемлекеттік ақша беруге тыйым салып, оның орнына мөлшерлемесі субсидияланатын валюталық балама ұсыну керек. Бұл шетелдік инвестиция тартуға мүмкіндік береді.

Валюталық тәуекелдерді хеджирлеу үшін қазір елде жоқ ұзақ мерзімді валюталық своптар нарығын құру керек, мұнда бастапқы кезеңде мемлекеттің рөлі өте маңызды. Болжамды ақша-кредит саясаты, дұрыс заңнама, өтімділік пен инфрақұрылым болса, бұл нарыққа шетелдік ойыншылар келеді.

Валюталық орта мерзімді қарыздар үшін, мысалы 3 жылға дейін, бағасы валютамен корреляцияланатын белгілі бір салалар үшін, мысалы машина жасау, биржалық тауарлар өндірісі және т.б. үшін тәуекелді саралап өлшеуді азайту керек.

Айтқандай, балық тереңді іздейді, адам жақсыны іздейді. Барлығына кеңесім: бізде шетелдік бағалы қағаздарды сатып алуға тыйым жоқ, кез келген брокер арқылы кірістілігі 5% және одан жоғары АҚШ-тың мемлекеттік бағалы қағаздарын екінші деңгейдегі банктердегі депозиттерге қарағанда әлдеқайда аз тәуекелмен сатып алуға болады. Оның үстіне бұл қағаздарды лезде сатып, қолма-қол ақшаны қайтарып алуға болады. Қазір көптеген брокерлер осындай қызметтерді ұсынады деп ойлаймын.