Қысқа мерзімді кезеңде инфляциямен қалай күресуге болады

Егер ұзақ мерзімді тұрғыдан инфляция елдегі еңбек өнімділігі өсімінің қарқынына байланысты болса (инфляциялық спираль жоқ жағдайда), ал қысқа мерзімді кезеңде инфляцияға өте көп фактор әсер етеді. Оларды тежеп, инфляциялық спиральдің іске қосылуына жол бермеу керек.

Қазақстанда да, бүкіл әлемдегідей, инфляция көптеген факторлардың салдары екені анық:

Мемлекеттік шығыстардың өсуі мен баспа станогы есебінен ақша массасының ұлғаюы: зейнетақы ақшасын үлестіру, халықты жеңілдікпен несиелендіру (авто және ипотека), кәсіпкерлерге арналған жеңілдікті ақша және тағы басқалар;

Коронавирус пен Украинадағы әскери қақтығыс салдарынан жеткізу тізбектерінің бұзылуы;

Ресей рублінің негізгі валюталарға қатысты нығаюы;

Ресейге қатысты санкциялар мен Ресейдегі жұмылдыру нәтижесінде өнімге деген сұраныстың артуы;

Экономикаға мультипликаторлық әсер бермей, елдегі импортты ұлғайтатын тиімсіз мемлекеттік шығыстар;

Көптеген факторлардың салдарынан елге келетін шетелдік инвестициялардың азаюы;

Тұтынушылық несиелендірудің өсуі;

Реттелетін тарифтер мен ЖЖМ, газ, нан сияқты бақыланатын тауарлардың құнын жасанды түрде ұстап тұру.

Инфляция мәселесін қысқа мерзімде шешу үшін дәл жоғарыда аталған факторлармен күресу керек.

Ақша массасын қысқартуды мемлекеттік бағдарламалардан толық бас тарту арқылы шешу қажет. Қазір оларға 7-20-25 ипотекалық бағдарламалары, «Отбасы банк» бағдарламалары, жеңілдікті автонесиелеу, ӨДҚ шығыстары, мемлекеттік бюджетті оңтайландыру және тағы басқалар жатады. Бенефициар кәсіпкерлерге бұл қаншалықты ауыр тисе де, мұндай қадамнан табысы төмен адамдар зардап шегеді: олар үшін бұл игіліктер бұрынғыдан да қолжетімсіз болып, инфляция олардың табысын жеп қояды.

Осы тұрғыдан алғанда, дәл импорттаушылар үшін қолайлы орта қалыптастыру қажет. Арзан импортты ынталандыру үшін бөлек жоспар керек. Мысалы, теміржолға кедергісіз қолжетімділік қажет, оған тек бәсекелестік арқылы қол жеткізуге болады; кеден бекеттерінде жасыл дәліздер қажет; кедендік әкімшілендіру ашық болуы керек және тағы басқа.

Бұл факторға біз әсер ете алмаймыз, бірақ біздің жағдайымызда мықты теңге қажет. Оған теңгеге деген сұранысты арттыру арқылы ғана қол жеткізуге болады. Ол үшін, хейтерлер не десе де, теңгеге деген қысқа мерзімді сұранысты ынталандыратын жоғары базалық мөлшерлеме және төлем балансының оң сальдосы қажет. Төлем балансының оң сальдосына тізімдегі келесі факторлар есебінен қол жеткізуге болады.

Санкциялар Ресейге барлық нәрсенің жеткізілуін қатты бұзғаны рас, бұл Қазақстанда сол тауарларға сұраныстың артуына әкелді, өйткені бізде капитал мен тауардың еркін қозғалысы бар. Біздің бизнес үшін бұл жақсы, бірақ тауар бағасының өсуіне де әсер етеді. Бұл мәселе нарықтың қанығуы арқылы шешіледі, ол үшін уақыт қажет. Бұған 2-тармақ көмектеседі.

Өкінішке қарай, импортты ең қатты ынталандыратын факторлардың бірі — мемлекеттік шығыстар. Оларды қысқарту және барлық инвестициялық жобаларға толық ревизия жүргізу керек. Бұл — ең күрделі мәселе, бірақ оны істеу қажет. Мысалы, әртүрлі өндірістік емес объектілерді салу, кейін олардың жүктелуі өте күмәнді; инфляцияға байланыстырмай және еңбек өнімділігін арттырмай, жалақыны озып индекстеу және тағы басқалар.

Қазақстанға инвестиция ағынының негізгі бөлігін жер қойнауын пайдалану секторы қамтамасыз етті. Бізде жер қойнауын пайдалану саласындағы заңнама өте ескірген, прогрессивті емес, оны өзгертуге көп ықылас жоқ. Соттар әлсіз, министрліктер ашық емес. Қазіргі геосаяси жағдай, тиімсіз салық салу және тағы көптеген проблемалар бар. Дегенмен Қазақстанның әлеуеті орасан зор. Жер қойнауын пайдалану саласындағы мәселелерді шешу инвестиция ағынын күрт арттыруға мүмкіндік береді, яғни төлем балансын нығайтады, ол теңге бағамына әсер етеді, соның есебінен импорттың құны төмендейді, бұл инфляцияны азайтуға көмектеседі.

Тұтынушылық несиелендіру табыстың төмендігі, базаның аздығы және пайызы тауар құнына кіріктірілген BNPL-дің түрлі нұсқаларының барлық жерде енгізілуі есебінен өсіп келеді. Бөліп төлеудің барлық түрі — тауардың құнын банктің пайыздық табысының көлеміне қымбаттату. Адамдардың мұндай тауардың шын мәнінде қанша тұратынын салыстырып тексеруге мүмкіндігі жоқ, өйткені бөліп төлеусіз алатындарға бағаны түрлі сыйлықтар мен бонустар арқылы өтейді. Мысалы, теледидардың құны 100 мың теңге, оны сөреге 125 мыңнан қойып, 12 айға бөліп төлеуді ұсынады. Іс жүзінде бұл дюрацияны ескергенде жылдық 50 %-ға жуық. Бұл бөліп төлеулердің көптігі тауар құнын пайыз мөлшеріне қымбаттатуға әкелді, ал бұл инфляцияға әсер етеді.

Тарифтерді жасанды түрде ұстап тұру кейін бір жылда бірден көп мөлшерде көтеруге әкеледі. Ұстап тұратыны, рас, инфляцияны тежеу үшін де, бірақ көтеретін уақыт келгенде, жыл сайын кумулятивті түрде көтерген жағдайға қарағанда, көбірек пайызға көтеруге тура келеді, өйткені кейінгі күрделі жөндеу мен инвестициялар үнемі жүргізілетін ағымдағы жөндеуден әрдайым қымбатқа түседі.

Инфляцияны әрі қарай тереңдетіп, тағы көптеген факторларды табуға болады, мысалы, өнімнің тұтынушылық қасиеттерінің жақсаруы есебінен болатын инфляция. Мысалы, телефондар мен автокөліктер жыл сайын алдыңғы модельдерге қарағанда технологиялы бола түседі және қымбатқа тұрады. Сондай-ақ халықтың әл-ауқатының өсуі есебінен болатын инфляция туралы да сұрақ қоюға болады. Адамдар неғұрлым бай болса, мысалы, қызметтер соғұрлым қымбат, адамдар да қымбатырақ тауарларды тұтынады. Бірақ бір нәрсе түсінікті: инфляциямен күресудің кешенді жоспары қажет, ол тауар құнының өсу себебіне дәл қарауы тиіс, Лукашенко әдісін қолданбауы керек)